Open login
Главная РОШАНГУЛ ИЛАХУНОВА
Рошангул Илахунова
12.12.2013 19:49   

Рошангул Илахунова

Народная артистка Каз.ССР (1922 – 2000)

Листая страницы биографий исторических личностей профессионального Уйгурского театра, можно отметить великих актрис,о которых хочется писать вдохновенно и бесконечно. Это такиевеличины, сумевшие вызвать у зрителя самые яркие чувства счастья и радости, уводящие их в мир прекрасного и таинственного искусства. Одной из них является актриса Рошангул Илахунова. Рошангул своим полувековым творчеством способствовала развитию национального искусства уйгуров. Соловей уйгурской сцены Р. Илахунова родилась 15 ноября 1922 года в г.Яркенте.Обучаясь в школе, она принимала участие в работе художественного кружка, пела и танцевала. Затем ее в 1941 году пригласили вуйгурский музыкально-драматический театр в селе Чилик.

Она обладала необыкновенным голосом от природы, завораживала зрителей не только своими танцами, но и прекрасным актерским мастерством, играя на сцене профессионального театра.

В 1943 году, главный режиссер театра А. Маржанов обратил внимание на ее стремление к искусству и поручил главную рольв спектакле «Анархан». Р. Илахунова с первой минуты оправдала надежды режиссера, блестяще сыграла роль Анархан и была осыпана несмолкаемыми аплодисментами благодарного зрителя. В 1945 г. в г.Алма-Ате прошли Дни уйгурской культуры, на котором театр продемонстрировал музыкальные драмы «Анархан»,«Герип-Санам», «Тахир-Зухра». Главные роли в этих спектаклях исполняла Р. Илахунова. В том году СМИ выражали пожелания,благодарность и писали самые лестные мнения о звезде сцены сбольшим будущим, о ее неповторимом облике, красивом голосе.

После окончания войны в истории театра начались новые веяния. В 1952 г. новый режиссер уйгурского театра С. Башоян начал вводить в репертуар произведения мировых и русских классиков,а также авторов других братских народов. Потому что в театре были актеры, способные решить эту задачу. В результате молодая талантливая актриса Р. Илахунова исполняла такие роли, как:Хапиза в спектакле «Шелковая сузанэ» А. Каххара, Люся – «Егодрузья» В. Розова, Сурмихан – «Сердечные тайны» Б. Рахманова,Жамиля – «Бай и батрак» Х. Хакимзаде, Мария Ильинична – «Семья» И. Попова, Ширин – «Фархат-Ширин» Н. Хикмета, Мирондолина – «Хозяин гостиницы» Гольдона, Нурхан – «Нурхан» К.Яшина, Яринка–«Свадьба в Малиновке» А. Александрова и Л.Юхвида.

Р. Илахунова, кроме актерской деятельности, пела в фольклорном ансамбле «Нава» при театре, являясь одной из создательницей этого ансамбля. Выезжая на творческие концерты в Узбекистан,Кыргызстан, Таджикистан, Туркменистан, она с успехом выступала перед многочисленными зрителями этих республик. Когда она вместе с Тохтахуном Бахтибаевым, талантливым певцом и танцором, пели песни «Жора жан», «Кыздар-ай» на узбекском,казахском языках и танцевали, успех был потрясающий, зрители долго не отпускали их со сцены.

С Газизом Дугашевым

Образы матери особо удавались Р. Илахуновой. Можно отметить, что сыгранные ею образы Гулзары в спектакле «Анархан»,Парманбуви в – «Бунте снох», Эвриклеи в – «Гнев Одиссея», Матери – «Белое платье матери», Айзары Ахатовны – «Колыбельная песня» среди сотни сыгранных ею ролей, доведены до вершины мастерства. Они самые священные и неповторимые, сохранившиеся в памяти зрителя образы Матерей.Среди них можно отметить образ матери в спектакле «Белое платье матери» татарского драматурга Ш. Хусаинова, созданный Р. Илахуновой, ее особенный творческий подход к роли, что для нынешнего поколения актеров остается нераскрытой тайной и уроком. Спектакли с участием Р. Илахуновой можно смотреть неоднократно, они не надоедают. Динамичное начало спектакля,созданный актрисой образ матери, ее сложные жизненные переживания, разные судьбы и характеры, непредсказуемые трагические события захватывают зрителя целиком. Зритель сопереживает героине, любя и жалея ее, чувствуя полное перевоплощение актрисы в образ матери, что не может остановить невольно льющихся горючих слез. В результате за исполнение на высоком уровне роли материв спектакле «Белое платье матери» на фестивале народов СССР по драматургии и театральному искусству, Р. Илахунова была награждена дипломом первой степени Министерства культуры и Союза писателей СССР. В республике нет ни одной области, района, где не ступала бы нога Р. Илахуновой. Нет, наверное, зрителя, который бы не слушал в ее исполнении песен «Тоскуя о тебе», «О материнской любви», «Мелодия мира», «На берегу Усека», а также песен других народов, восхищаясь ее неповторимым голосом. Она пела нетолько в ансамбле «Нава». Ее лирический дуэт с А. Ахмадиевым в сопровождении симфонического оркестра, песни, спетые ею со своим учениками С. Исраиловым, М. Тохтахуновой, М. Маметбакиевым, У. Сопиевой на больших концертных площадках, помнит каждая уйгурская семья.

В 1955 году Р. Илахунова с группой артистов уйгурского театра посетила гг.Кульджа, Аксу, Урумчи, Яркент, Кашгар, Хотан в Синьцзян-Уйгурском автономном районе КНР, где продемонстрировала свое мастерство.С такими же гастролями она позже побывала в гг.Москва,Ленинград, в соседних республиках Узбекистан, Кыргызстан,Туркменистан, Молдавия, Украина, Татарстан, Башкирия, а также в государствах Пакистан, Португалия. В 1992 году во время гастролей во всех регионах СУАР КНР Р. Илахунова была самая старшая по возрасту. До сих пор коллеги помнят ее человеческие качества, умение сопереживать и поддерживать других в трудную минуту, чудесный смех и веселое настроение, как на сцене, таки в повседневной жизни, неувядаемый облик, несмотря на трудности путешествия. Во время этих гастролей, газета «Вечерняя Урумчи» писала: «Рошан ханум своими задорными танцами, соответствующими ее возрасту, действиями и мелодичным голосом, исполняя песни «Гуллавла», «Камбархан», поразила зрителей до глубины души». В эти же дни, кашгарский поэт Талят Турди написал свое признание и поклонение в стихах таланту Р.Илахуновой.

Р. Илахунова прожила счастливую жизнь со своим мужем М.Бакиевым. Их старшая дочь Тамара живет и работает в г.Москве. Младшая дочь Гулбадам окончила Ленинградскую консерваторию им. Гнесиных и аспирантуру Московского государственного педагогического института, в настоящее время работает старшим преподавателем, доцент Казахской государственной консерватории им. Курмангазы.

Работающих в поте лица во имя искусства – немало, но тех,чьи имена хранит память людская, считанные. Соловей уйгурского народа, бриллиант профессионального искусства Рошангул Илахунова – одна из тех актрис, чье имя стало легендой в устах своего народа.

Использованы материалы с книги «Немеркнующие звезды (Известные женщины в уйгурской истории)». Национальная ассоциация уйгуров 2011 г. http://nau.kz/

Архивное видео – Рошангуль Илахунова.

Дорогие друзья, предлагаем вашему вниманию архивное видео с участием Народной Артистки Республики  Казахстан Рошангуль Илахуновой https://parvaz.kz/index.php/roshangul-ilakhunova (1922 – 2000). Аккомпонируют артисты Уйгурского театра Саут Сонуров и Азиз Искандаров.

Отдельное спасибо за предоставление материалов тележурналисту Аиде Пахирдин и директору Государственного Уйгурского театра музыкальной комедии им.К.Кужамьярова Тохтахунову Руслану Абдушукуровичу https://parvaz.kz/index.php/ruslan-tokhtahunov-rt . Приятного просмотра.

 

Dim lights Embed Embed this video on your site

 

15 ноябрь 2017 жил
УЙҒУР СӘНЬИТИНИҢ МӘЛИКИСИ.

СӘН ДАЙИМ СӘҺНИДӘ, СӘН ҚӘЛБИМИЗДӘ,
ҺӘР ТАҢДА, ҺӘР КӘЧТӘ СӘН ӨЙИМИЗДӘ.
КЕЛИСӘН БИР ӨМҮР ЖҮРӘК ТӘВРИТИП,
УНТУЛМАС ДӘМЛӘРНИ БЕҒИШЛАП БИЗГӘ.

СӘН ЕЙТҚАН НАХШИДА БӘХИТ, ХОШАЛЛИҚ,
ҚУЧИҒИН АЧИДУ МӘҢГҮЛҮК ЯШЛИҚ.
НАХШИҒА АЙЛИНИП КӘТКӘЧКӘ ӨЗӘҢ,
ТУРҒАНДӘК СӘН ӨЗӘҢ ҚОЛУМНИ ЕЛИП.
Абдумежит Дөләтов.

Бүгүн /15.11.2017ж/ Уйғур кәспий театр сәньитиниң ярқин намайәндиси, уйғур сәһнисиниң булбули, хәлқимизниң бүйүк сәньәткари- Қазақстан жумһурийитиниң Хәлиқ артисти РОШӘНГҮЛ ИЛАХУНОВАниң туғулған күни. Биз бүгүнки әвлат Рошәнгүл Илахунова кәби мәшһур сәньәткар билән қутлуқ сәһнимиздә биллә яндишип ижат қилғанлиғимиз билән чәксиз мәғрурлинимиз. Илахунова 1922-жили гөзәл Яркәнт шәһиридә дунияға кәлгән.
1943-жили Уйғур театрида паалийитини башлап Анархан, Сәнәм рольлирини иҗра қилған. 1945-жили Алмутида уйғур кәспий театр сәнъитиниң он жиллиғи нишанланғанда «Анархан», «Ғерип-Сәнәм», «Таһир-Зоһра» драмилиридики баш рольларни Илахунова иҗра қилған. Уруштин кейин Илахунова А.Қаһарниң «Ипәк сюзанә» спектаклидики Хапизә, В. Розовниң «Униң достлири» әсәридики Люся, Б.Рәһмановниң «Жүрәк сирлиридики» Сүрмәхан, Һ. Һакимзадиниң «Бай вә батрақ» драмисидики Җәмилә, И. Поповниң «Аилисидики» Мария Ильинична, С. Абдулланиң «Таһир-Зоһрадики» Зоһра, К.Гальдониниң «Меһманхана егисидики» Мирандолина, Қ. Яшинниң «Нурхан» әсәридики Нурханниң вә башқа нурғунлиған рольларни иҗра қилди. Униңдин башқа «Пәрһат-Шерин» музыкилиқ драмисидики Шерин, «Қозы Көрпеш – Баян Сулудики» Баян, «Малиновкидики тойдики» Яринкиниң, «Анархандики» Гүлзариниң, «Аршин Малаландики» Гүлчеһрәниң, «Келинләр қозғилиңидики» Пәрманбүвиниң, «Одиссейниң ғәзивидики» Эвриклеяниң, «Муқамчилардики» Гүлшәнимниң вә «Анамниң ақ көйнигидики» Аниниң рольлирини жуқури дәрижидә муваппәқийәтлик орунлап чиқти. 1977-жили Ана ролини алий дәриҗидә иҗра қилғанлиғи үчүн СССР Мәдәнийәт министрлиги билән СССР Язғучилар Иттипақиниң биринчи дәриҗилик дипломи билән мукапатланди.
Рошәнгүл Илахунова актерлуқ паалийитидин ташқири хәлиқ нахшилири билән ләпәрлирини, шундақла совет уйғур композиторлириниң әсәрлирини иҗра қилғучи солистка сүпитидиму миңлиған тамашибинларниң сөйүмлүк сәньәткариға айланди. Узақ жиллар мабайинида театрниң концерт бригадисини башқуруп миллий нахша вә уссул номерлиридин тәркип тапқан программа билән Өзбәкстан, Таҗикстан, Қирғизстан вә Түркмәнстан қатарлиқ қериндаш республикиларға бир нәччә қетим барди. 1955-жили Илахунова тарихий Вәтинимиз – Шинҗаң Уйғур автоном районида вә униң Ғулҗа, Ақсу, Үрүмчи, Яркәнт, Қәшқәр, Хотән кәби қедимий шәһәрлиридә болуп, өз һүнирини намайән қилди. Мошундақ гострольлар билән елимизниң Москва, Ленинград шәһәрлиридә, Молдавия, Украина, Татарстан вә Башқуртстан республикилирида, шундақла Пакстан – охшаш чәт мәмликәттиму болди.
1992-жили театримизниң ШУАРға болған гастролидиму Рошәнгүл һәдә байиқи өзигә хас жуқури маһарити арқилиқ гүлдүрас алқишлар садасида қучақ-қучақ гүлдәстиләр, иллиқ меһир муһәббәткә чөмүлгән һалда һәммимизни қайил қилған еди.
Рошәнгүл Илахунованиң уйғур кәспий театр сәньитиниң тәрәққиятидики хизмәтлири һөкүмитимиз тәрипидин жуқури баһалинип, 1954-жили Қазақстан ССРниң хизмәт көрсәткән артисти унваниға сазавәр болди. 1958-жили СССР Алий Советиниң Президиуми «Һөрмәт бәлгүси» ордени, 1971-жили болса «Әмгәк Қизил Туғи» ордени билән мукапатлиди. Шундақла төрт қетим Қазақстан Гульбахар Насирова/ССР Алий Советиниң Пәхрий грамотиси билән вә бир нәччә СССР медальлири билән тәғдирләнди һәм Қазақстан Жумһурийитиниң Хәлиқ артисти дегән жуқури атаққа муйәссәр болди.
/Гульбахар Насирова/

Dim lights Embed Embed this video on your site

 

Миллий сәнъитимизниң йоруқ юлтузи


«Уйғур авази» гезити, 16№11№22

Қазақстан хәлиқ артисти Рошәнгүл Илахунованиң  туғулғиниға – 100 жил)

Кәспий Уйғур театри тарихиға нәзәр салидиған болсақ, униң сәһипилирини шундақ сәнъәткарлар безәп туридуки, улар һәққидә зор иштияқ, илһам билән язғиңиз келиду. Чүнки улар тамашибинлиримизға шатлиқ вә һөзүр-һалавәт дәмлирини бәхш әткән, бизниң сәнъәт алимигә болған меһир-муһәббитимизни һәссиләп ашурған, маһарити билән бәһримән қилған әмәсму! Әйнә шундақ сәнъәткарлиримизниң бири – Қазақстанниң Хәлиқ артисти Рошәнгүл Илахунованиң туғулғиниға бу күнләрдә 100 жил толди. Уйғур театриниң қурулғиниға сәл кам 90 жил болған болса, униң әллик жиллиқ паалийити нәқ Рошәнгүл Илахунованиң https://parvaz.kz/index.php/roshangul-ilakhunova мубарәк исми билән чәмбәрчас бағлиқ. Һәқиқәтәнму, биз бу исимни аңлиғинимизда Қазақстандики уйғур сәнъитиниң пүтүнсүрүк бир дәврини көз алдимизға кәлтүримиз. Униң паалийити арқилиқ сәнъәтхумар хәлқимизниң сехирлиқ саз-нахшилири яки сәһнә қоюлумлири биләнла әмәс, бәлки кәспий Уйғур театр сәнъитиниң Улуқ Вәтән уруши вә униңдин кейинки мүшкүл жиллардики тәкамуллишиш җәрияни билән толуқ тонушушқа болиду. У шиҗаәтлик меһнити түпәйли театримизниң йепилип кетишигә йол бәрмигән санақлиқ сәнъәткарлиримизниң биридур. Шундақла Рошәнгүл Илахунова чеһрисидин сәмимий күлкиси кәтмәйдиған, сәньәткә, һаятқа, адәмләргә болған муһәббити билән бөләкчә пәриқлинип туридиған әҗайип нурлуқ сима сүпитидә қәлбимиздә сақлинип келиватиду.

Өткән әсирниң 80-жиллири Уйғур театрида паалийәт башлиған биз, бир түркүм сәнъәткарлар, Рошәнгүл Илахунова билән сәһнидә биллә хизмәт қилғанлиғимиз, узун муддәтлик гастрольлуқ сәпәрләрдә биллә болғанлиғимиз билән бәкму пәхирлинимиз. Биз сөйүмлүк сәнъәткаримизға нисбәтән «Театримизниң аниси» дегән ибарини көп пайдилинаттуқ. Мундақ һөрмәткә көрүнгән адәмниң сазавәр болмайдиғанлиғи ениқ. У һөрмәтлик дәм елишқа чиққандин кейинму, пәқәт Уйғур театриниң ғеми билән яшиди. Пешқәдәм сәнъәткар театр босуғисини атлиса, гоя әтрап техиму йоруп, һәммә нәрсә җанлинип кәткәндәк билинәтти бизгә. Шуниң үчүн болса керәк, устазимизниң мәслиһәтчи иптихаримиз болуп, аримизда узақ жүрүшини халаттуқ һәм шуниңға ишинәттуқ. Амма, әпсус, биз күткәндәк болмиди. Сәнъәттики анимиз 2000-жили йәтмиш сәккиз йешида бақи дунияға сәпәр чәкти.

Һелиму есимдә, Рошәнгүл аниниң ағриватқинини билгәчкә, униң һалидин хәвәр елиш нийитидә йолға чиқтим. У чағларда бүгүнкидәк смартфонлар йоқ еди. Шуңлашқа бу дөрән видеокамериму еливалдим. Мәхситим – хатирә үчүн униң билән болған сөһбитимизни видеоға чүширивелиш. Мениң келидиғанлиғимдин вақип болған у, саламәтлигиниң көңүлдикидәк әмәслигигә қаримай, чечини адәттикидәк өзигә яришимлиқ услубта ясап, үз-көзини пәдәзләп, чирайлиқ кийинип, күтүп олтарған екән. Ишиктин киришим биләнла, орнидин туруп, хошал болған һаләттә, мени иллиқ қарши алди. Биз узақ параңлаштуқ. Арилиқта Рошәнгүл ана сөһбитимизни бөлүп:

– Гүлбаһар, гепимизни талада давамлаштурсақ боламду? – дәп маңа соал нәзәридә бақти.

– Немишкә болмисун, болиду. Мениңму худди шундақ оюм бар еди, җүрүң, – дедимдә, орнумдин дәс туруп, аниниң мубарәк қоллирини авайлап тутуп, ишик таман башлидим. Сиртқа чиқип, һойлидики бәлдиңдә олтиришқа тәклип қилдим.

– Яқ, деди Рошәнгүл ана. – Яхшиси, җүрүң, бираз маңайли...

Биз һойлини бираз айланғандәк болдуқ. Кәч күзниң соғ шамили чачлиримизни йәлпүп, үзлиримизни силап өтүп, тәнлиримизни шүркәндүрәтти. Мән яшанған аниниң музлап қелишидин хаватирлинип, уни қайтидин өйгә қайтип киришкә тәклип қилдим.

– Тохтаң, – деди сәнъәткар, худди бир муһим нәрсә ядиға чүшкәндәк. – Җүрүң, сиз әйнә әву дәрәқни, кейин мениң мошу дәрәқләр арисида ялғуз жүргинимни видеоға чүширивелиңа, – деди.

Андин өзини далдиға алди. Шу мәһәл «Мону йопурмақлири сарғийип төкүлүватқан көрүмсиз, җүлмәригән ялиңач дәрәқләрни чүширишниң немә кериги баркинә...», – дегән ой бешимдин өтти. Лекин униң илтимасиға бенаән, әшу дәрәқзарлиқни видеоға чүшәрдим. Мениң диққитим Рошәнгүл анида еди. У болса, нериқи тәрәптин аста қәдәм бесип, йәргә чүшүватқан сериқ йопурмақларға баққан һалда, ғиңшип нахша ейтип келивататти. Мән нәқ мошу көрүнүшни яхшилап чүширивелишкә тириштим. Шу тапта Рошәнгүл ана асмандин ләйләп чүшүватқан бир тал йопурмақни тутувалди. Ғазаңни бәәйни хушбой пурақлиқ гүлни тутувалғандәк һидлап, униңға меһир билән бақти:

– Мана күзму кәлди.., – деди у уттур камериға қарап. Андин сөзини давамлаштуруп: – Техи йеқиндила мону дәрәқ өзиниң яп-йешил йопурмақлири билән һәммимизни зоқландурған әмәсмеди? Әндизә, бу йопурмақлар ғазаң болуп, чәйлинип, аяқ асти болмақта... Һаят дегәнму худди шундақ... Биз, адәмләр, мошу дәрәқ охшаш дунияға келимизкән, көкләймизкән, андин новәтни кейинки әвлатқа берип, кетидекәнмиз. Вақит немә дегән жүгрүк... Өмүр көзни жумуп ачқичә, өттидә, кәтти... Шуниң үчүн бу һаятта, биз, инсанларға, өткән күнлиримиз үчүн өкүнмәйдиған изгү ишларни әмәлгә ашурушқа интилиш һаҗәт екән. Адәм өмриниң әсли мәзмуниму шундақ болушқа тегиш. Чүнки адәмләр келиду, кетиду, һаят болса, давамлишивериду...

Мән шу тапта инсан өмрини шу бир йопурмаққа қияс қилип, мол тәҗрибигә асасланған һалда һаят тоғрилиқ шәхсий ой-пикрини изһар қиливатқан пешқәдәм сәнъәткарниң еғир-бесиқлиғиға, өзини тутушиға қарап, әқлим лал болди. Шу сөзләрни ейтқанда, униң көзлиридин бирәр ғәм-қайғуниң яки ечинишниң изнасиниму байқиғиним йоқ. Әксичә, чеһрисидә улуғварлиқ билән инсанийлиқ, хатирҗәмлик билән сәвирчанлиқ җилвилинип туратти. Бир дәқиқә қиливатқан ишимни унтуп, йәнә немә дәйдекин дегән мәхсәттә Рошәнгүл аниға қарап, қетипла туруп қалғинимни өзәмму сәзмәй қаптимән. Пәқәт у қешимға келип, күлүмсирәп, «Мана әнди өйгә кирсәк болиду» дегәндила, әс-һошумни жиғивалдим.

Аридин бир һәптә өтүп «Рошәнгүл Илахунова аләмдин өтүпту» дегән шум хәвәрни аңлидуқ.

Р.Илахунова өз паалийитини Уйғур театрида Улуқ Вәтән уруши башланған 1941-жили башлиған еди. Уруш жиллириниң Уйғур театри үчүн мисли көрүлмигән еғирчилиқларни елип кәлгәнлигини һәммимиз яхши билимиз. Әшу пәйттә Челәккә көчирилгән Уйғур театрида яш сәнъәткар ойниған Җ.Асимов билән А.Садировниң «Анархан» музыкилиқ драмисидики – Анархан, И.Саттаров билән В.Дьяковниң «Ғерип-Сәнәм» музыкилиқ драмисидики – Сәнәм, «Пәрһат-Шериндики» – Шерин, «Малиновкидики тойдики» – Яринка кәби рольлар театримиз тарихида яритилған әң нәпис, әң латапәтлик уйғур һәм башқа милләт қизлириниң ярқин образлири болди.

1945-жили октябрь ейида Алмута шәһиридә уйғур сәнъитиниң декадиси өтүп, уруштин қайтқан актерлар билән толуқтурулған театр коллективи униң даирисидә «Анархан», «Ғерип – Сәнәм», «Таһир – Зоһра» қатарлиқ спектакльларни вә чоң концерт программисини көпчилик диққитигә тәғдим қилди. Шу чағда мәзкүр қоюлумлардики Анархан, Сәнәм, Зоһра охшаш баш қәһриман қизларниң рольлирини Рошәнгүл Илахунова иҗра қилса, театрдики йәнә бир қабилийәтлик яш актер Мәхпир Бақиев Һәмра, Ғерип вә Таһир кәби баш қәһриман жигитләрниң рольлирини жуқури маһарәт билән ойнап, кәң тамашибинларниң сәмимий алқишиға егә болди.

Келәчиги парлақ бу икки яшниң қайтиланмас маһарити, уларниң тәбиәт әта қилған мәптункар сималири, чирайлиқ авазлири һәққидә көплигән иллиқ инкаслар ейтилди, мәтбуат сәһипилиридә улар тоғрилиқ көләмлик мақалилар йезилди. Шу түпәйли Мәхпир Бақиев билән Рошәнгүл Илахунованиң атақ-абройи, аммибаплиғи өсүп, өз новитидә тамашибинларму уларни алаһидә һөрмәтләйдиған, сәһнигә чиқса, зор алқишлар билән қарши алидиған болди. Бу, әлвәттә, яш сәнъәткарларни техиму илһамландурди. Шундақ қилип жүрүп, сәһнидә ашиқ-мәшуқларниң обризини утуқлуқ яритип келиватқан икки яш арисидики сәмимий достлуқ пәйдин-пәй һәқиқий муһәббәткә айлинип, улар һаяттиму җүп болуп, биллә яшаш қарариға кәлди. Пүтүн театр коллективи иккисигә бәхит тиләп, уларниң өйлиниш тойини нишанлиди.

Мәхпир Бақиев билән Рошәнгүл Илахунова иҗадий паалийитиниң йүксәк чоққиға көтирилгән, үнүмлүк һәм мәзмунлуқ болған, жирик образларни яратқан дәври, асасән Сергей Башоян театримизда баш режиссер болуп ишлигән 1953 – 1972-жилларға тоғра келиду. У, һәқиқәтәнму, бир түркүм спектакльларни сәһниләштүрүш арқилиқ М.Бақиев, Р.Илахунова кәби сәнъәткарларниң актерлуқ маһаритиниң һәртәрәплимә өсүшигә интайин чоң иқбал йәткүзгән талантлиқ режиссер еди.

1961-жили, йәни театримиз Челәктин Алмутиға көчирилгәндин кейин, репертуаримиз рус вә кеңәш классиклириниң, қериндаш хәлиқләр билән дунияниң көрнәклик драматурглириниң әң яхши әсәрлири билән бейиди. У спектакльлар хәлқимизни мәнивий вә эстетик җәһәттин тәрбийиләштә чоң роль ойниди. Р.Илахунова А.Қаһарниң «Ипәк сюзанә» спектаклидики – Хапизә, В.Розовниң «Униң достлири» әсәридики – Люся, Б.Рәһмановниң «Жүрәк сирлиридики» – Сүрмәхан, Һ.Һакимзадиниң «Бай вә батрақтики» – Җәмилә, И.Поповниң «Аилисидики» – Мария Ильинична, С.Абдулланиң «Таһир-Зоһрасидики» – Зоһра, Қ.Гальдониниң «Меһманхана егисидики» – Мирандолинаниң, Қ.Яшинниң «Нурхан» әсәридики – Нурхан вә башқа нурғунлиған рольларни иҗра қилди. Нәтиҗидә Р.Илахунованиң сәньәт саһасидики әмгиги жуқури баһалинип, у Қазақстанниң Хәлиқ артисти аталди. Шу җәриянда мундақ пәхрий намға униң йолдиши Мәхпир Бақиевму еришти. Мутәхәссисләрниң ейтишичә, Бақиев билән Илахунова яратқан йүздин ошуқ образлар «ташқи қияпитиниң вә ички дуниясиниң һаятийлиғи, асасий хусусийәтлириниң ениқлиғи, қәһриманлар жүрүш-турушиниң мәнтиқийлиғи, һәрикәт вә нутуқниң уйғунлуғи, образ маһийитиниң рошәнлиги билән пәриқлинидиған, мутлақ бир-бирини тәкрарлимайдиған рольлардур, қиямиға йәткүзүлгән әҗайип образлардур. Р.Илахунова әйнә шундақ нәмунилик әмгәклири түпәйли жуқуридики шәрәплик атақтин башқа, «Һөрмәт Бәлгүси», «Әмгәк Қизил Туғи» орденлири билән мукапатланди. Шундақла төрт қетим Қазақстан ССР Алий Кеңишиниң Пәхрий ярлиғи вә бирнәччә СССР медальлири билән тәғдирләнди.

Умумән, театр намлиқ лабораториядә анилар обризини сәһнидә гәвдиләндүрүш, аниларға хас меһир-муһәббәтни сәһнигә елип чиқиш – әшу дәргаһтики һәрбир актерниң арзуси. Улар тәрипидин яритилған аниларниң шундақ образлири барки, залда олтирип, сәһнидики аниниң ички кәчүрмилирини толуқ һис қилған һалда, униң билән тәң қайғуруп, тәң хошал болидиған, өзиңизни худди шуниң орнида яки йенида жүргәндәк сезинидиған дәқиқиләр болиду. Әйнә шундақ пәйтләрдә ана обризини яратқучи сәнъәткарниң кәспий маһаритигә, әҗайип тапқурлуғиға қайил болисиз. Бу йосунда гәп қилғанда, театримизда һәрхил жилларда сәһниләштүрүлгән «Анархандики» – Гүлзарәниң, «Келинләр қозғилиңидики» – Пәрманбүвиниң, «Одиссейниң ғәзивидики» – Эвриклеяниң, «Муқамчилардики» – Гүлшәнимниң, «Анамниң ақ көйниги» билән «Чәтәллик» драмилиридики Аниларниң рольлирини Р.Илахунованиң интайин муваппәқийәтлик иҗра қилғанлиғини ейтмай мүмкин әмәс. 1977-жили «Анамниң ақ көйниги» спектаклида Ана ролини алий дәриҗидә иҗра қилғанлиғи үчүн у СССР Мәдәнийәт министрлиги билән СССР Язғучилар иттипақиниң биринчи дәриҗилик дипломи билән мукапатланди. Бу йәрдә театримизда өткән әсирниң йәтмишинчи-сәксининчи жиллирида паалийәт елип барған режиссер, Қазақстан Җумһурийитиниң хәлиқ артисти Қадир Жетписбаевниң актер таллаш мәсилисидә амити болди дәп ейтишқа болиду. Чүнки жуқурида биз атап өткән спектакльларда режиссерниң ой-мәхсити нәқ шу Р.Илахунова, Қ.Абдурасулов, Б.Мамудаев, Қ.Мәңсүров, Х.Зәйнавдинова, Р.Саттарова, Р.Мәхпирова, А.Әйсаев, М.Һошуров, М.Дәраев, Т.Аблизова, М.Һезимов кәби қабилийәтлик актерларниң йүксәк маһарити арқилиқ толуқ рояпқа чиқти. Болупму, анилар обризини яритиштики Рошәнгүл Илахунованиң маһарити–бүгүнки актерлар әвлади үчүн техи сири ечилмиған чоң мәктәп, әлвәттә. Әттәң, шу жилларда жуқури кәспийлиги түпәйли тамашибинларниң қәлб төридин орун алған актерлар роль иҗра қилған қоюлумларни видеокамериға чүшириш мүмкинчилиги болмиғачқа, Илахуновадәк сәһнә чолпанлиримизниң маһаритини кейинки әвлатқа пәқәт мошундақ аддий сөзләр арқилиқ йәткүзүштин башқа амалимиз йоқ. Бүгүнки әвлат Рошәнгүл Илахунова қатнашқан бирәр спектакль яки униң концертлирини көрүп һөзүрлиништин мәһрум. Әпсус, ундақ видеоматериаллар Уйғур театриниң архивида йоқ...

Рошәнгүл Илахунова актерлуқ паалийитидин ташқири Уйғур театри йенидики «Нава» фольклор ансамблиниң асасини салғучиларниң бири сүпитидә нахша-ләпәрләрни иҗра қилған һалда, ансамбльниң еғир жүкини зиммисидә көтирип, Өзбәкстан, Қирғизстан, Таҗикстан, Түркмәнстан җумһурийәтлиридә бирнәччә қетим иҗадий сәпәрләрдә болди. Болупму Тохтахун Бәхтибаев билән биллә орунлиған «Җорә җан», «Қыздарай» қатарлиқ ләпәрләр тамашибинлар тәрипидин гүлдирас алқишлар билән қизғин қарши елинди. Сәнъәткар 1955-жили тарихий Вәтинимиз – Шинҗаң-Уйғур автоном райониниң қедимий шәһәрлиридә өз һүнирини намайиш қилди. У тәвәдики талантлиқ сәнъәткарлар билән учришип, пикир елишти. Мошундақ гастрольлар билән Москва, Ленинград (һазирқи Санкт-Петербург) шәһәрлиридә, Молдавия, Украина, Татарстан, Башқуртстан охшаш җумһурийәтләрдә һәм шундақла Пакстанда болди. 1992-жили Уйғур театриниң коллективи ШУАРниң барлиқ вилайәтлирини гастрольлуқ сәпәр билән арилиғинимизда, яш җәһәттин аримиздики әң чоңимиз Рошәнгүл аниниң йүксәк маһаритигә мәмнун болған вәтәндашлиримиз сәньәткарниң йоллириға қизилгүлләрдин паяндаз салди. Әшу гастроль һәққидә «Үрүмчи кәчлик гезитида» «...хәлиқ сәнъәткари, даңлиқ нахшичи Рошән ханим өзиниң яшинип қалғиниға селиштурма болидиған шох уссуллири, һәрикәтлири вә яңрақ авази билән «Гүлләвлә», «Қәмбәрхан» қатарлиқ уйғур хәлиқ нахшилирини орунлап, тамашибинни һәйран қалдурди һәм улар қәлбини ләрзигә салди...» дәп язған болса, қәшқәрлик шаир Тәлъәт Турди қериндашлиримизниң һиссиятини мону отлуқ мисралар билән ипадилигән еди:

...Йәтмиш яшқа киргән мошу чеғиңдиму,

Миң булбулниң пәйзи баркән авазиңда.

Кәтти жүрәк-бағрим гоя симап болуп,

«Қәмбәрханни» зәп яңритип ейтқиниңда.

 

От екәнсән, чоғ екәнсән йенип турған,

Туттуқ шуңа күндә саңа гүлдәстиләр.

Киривалдиң жүригимниң қат-қетиға,

Өтәй әнди саңа узун өмүр тиләп...

Умумән, Рошәнгүл Илахунованиң өзигә, иҗадиға беғишлап, Хелил Һәмраев, Илахун Җәлилов, Мәшүр Җәлилов, Ташполат Икрамий, Патигүл Сабитова охшаш көплигән шаирлиримиз лирикилиқ нәпис шеирларни язди.

Униңдин башқа көрнәклик шаиримиз Савутҗан Мәмәтқулов:

...Рошәнгүл исми у – нахша демәклик,

Нахша демәклик – у Рошәнгүл һәдәм.

Уйғур болуш бәлки асандур, бирақ,

Уйғур сәнъәткар болуш әсли тәс,

– дәп язса, Абдумеҗит Дөләтов:

Рошәнгүл!

Нахшаңда дәриялар салиду чуқан,

Өчмәйду сәнъәттә сән яққан гүлхан.

Байрақтәк көтәргән әлгә сөйгүни,

Сән өзәң бүгүнки Аманнисахан!

– дәп мәдһийиләйду.

Рошәнгүл Илахунова билән Мәхпир Бақиев иккиси интайин бәхитлик һаят кәчүрди. Сәнъәткарларниң чоң қизи Тамара Бақиева музыка саһасида хизмәт қилған. Һазир һөрмәтлик дәм елишта жүргән у Москва шәһиридә истиқамәт қилиду. Иккинчи қизи Гүлбадәм Ленинград консерваториясини вә Гнессинлар намидики Москва Дөләт педагогика институтиниң аспирантурисини тамамлап, бу күнләрдә Қурманғазы намидики қазақ Дөләт консерваториясиниң чоң оқутқучиси, доцент сүпитидә паалийәт елип бармақта. Нәврилири Гүлзарәм билән Диләрәм даңлиқ скрипкичи Марат Бисенғалиев рәһбәрлигидики камерилиқ оркестр тәркивидә Англия, АҚШ, Швейцария, Германия, Италия, Польша, Франция, Һиндстан қатарлиқ мәмликәтләрниң чоң сәһнилиридә маһарәт көрситип кәлмәктә. Һәр иккилиси – Италияниң Милан шәһиридә өткән музыка конкурсиниң лауреатлири. Аилә шараитигә бола, бу күнләрдә Гүлзарәм Һиндстанниң Мумбай шәһиридә истиқамәт қилиду. У – шу шәһәрдики музыка мәктивиниң мудири. Диләрәм болса, Ақтавдики симфониялик оркестрниң солисти, музыка колледжиниң оқутқучиси. Йәнә бир нәвриси Мәликәм тонулған нахшичи, шәхсий вокал мәктивиниң мудири. Әнди сәнъәткарларниң чәвриси Шанайя болса (Гүлзарәмниң қизи), К.Байсейитова намидики музыка мәктивиниң әлачи оқуғучиси, хәлиқара конкурсларниң лауреати, «Дельфийские игры» җумһурийәтлик музыка фестивалиниң Гран-при мукапитиниң саһиби. Мәликәниң қизи Мияариана хәлиқара конкурсниң лауреати.

Кәспий театр сәнъитимизниң гөһәрлири, исимлири әл еғизида ривайәткә айланған мәшһур сәнъәткарлиримизниң әвлади – әйнә шундақ өзлириниң бәхтини музыка саһасидин тапқан талантлар. Уларниң Уйғур театри паалийити билән уттур алақиси болмисиму, һәрбири елимизниң кәспий музыка саһасида алаһидә орун егилигән мутәхәссисләр. Бизни пешқәдәм сәнъәткарлар яққан мәшъәлниң өчмәй, әвлаттин-әвлатқа өтүп келиватқанлиғи хошал қилиду. Униң кәлгүсидиму шундақ давамлишидиғанлиғиға ишинимиз.

 

Гүлбаһар НАСИРОВА,

Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ-комедия театри Әдәбият бөлүминиң башлиғи.

https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/48403

 

Мемориал  тахта орнитилди


Уйғур кәспий театр сәнъитиниң тарихида өчмәс из қалдуруп кәткән Қазақстан хәлиқ артисти Рошәнгүл Илахунованиң https://parvaz.kz/index.php/roshangul-ilakhunova туғулғиниға бийил 100 жил толди. Униң йолдиши — Қазақстан хәлиқ артисти Мәхпир Бақиевму миллий сәнъитимизниң риваҗлинишиға салмақлиқ төһпә қошқан сәнъәткар.

 

Бурнакүн әйнә шу көрнәклик намайәндиләрниң исимлирини әбәдийләштүрүш мәхситидә, Алмута шәһиридики улар яшиған өйгә мемориал тахта орнитилди. Униңға уйғурларға аит җәмийәтлик тәшкилатларниң вәкиллири, зиялилар вә Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт академиялик Уйғур музыкилиқ-комедия театриниң коллективи қатнашти.

 

Уйғур театри мудириниң вәзиписини атқурғучи, Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән әрбаби Дилмурат Баһаров билән исимлири әбәдийләштүрүлүватқан сәнъәткарларниң қизи Гүлбадәм Бақиева мемориал тахтиниң үзигә йепилған йопуқни тәнтәнилик рәвиштә ачқандин кейин, Алмута шәһәрлик һакимийитиниң вәкили Арман Қалибеков, язғучи-драматург Әхмәтҗан Һашири, җәмийәт әрбаби Әхмәтҗан Шардинов, Панфилов наһийәсиниң Пәхрий граждини Реһимҗан Тохтахунов, Алмута шәһиридики А.Розибақиев намидики 153-мәктәп-гимназияниң мудири Шавкәт Өмәров, «Уйғур авази» гезитиниң баш муһәррири Ершат Әсмәтов, «Уйғурларниң җумһурийәтлик  бирләшмиси» җумһурийәтлик җәмийәтлик бирләшмисиниң рәиси Һакимҗан Арупов сөзгә чиқип, мәзкүр чарә-тәдбиргә мунасивәтлик иллиқ ләвзлирини изһар қилди.

***

Шу күни чүштин кейин Уйғур театрида Рошәнгүл Илахунованиң туғулғининиң 100 жиллиғиға даир хатирә кәч болуп өтти. Театр коллективиға Қазақстан Җумһурийити Мәдәнийәт министрлиги тәрипидин мәзкүр сәнәгә мунасивәтлик мәхсус йолланған хәт мәзмунини тонуштуруш билән башланған ушбу хатирә кәч давамида «Нава», «Рухсарә» ансамбльлири нахша-саз, уссуллири арқилиқ көпчиликниң диққитини җәлип қилған болса, Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән әрбаби Пәрһат Давутов, көрнәклик нахшичи-композитор Санийәм Исмайил Р.Илахунова репертуаридин турақлиқ орун алған айрим нахшиларни иҗра қилип, тамашибинларға хиялән өтмүшни әсләтти. Буниңдин башқа Қазақстан Җумһурийитиниң хизмәт көрсәткән артисти Реһангүл Мәхпирова билән Дилшат Аманбаев, Алийәм Ибдиминова өз вақтида Р.Илахунова баш қәһриманларниң рольлирини утуқлуқ ойниған «Анархан», «Ғерип-Сәнәм», «Анамниң ақ көйниги» қатарлиқ спектальлардин үзүндиләрни көрситип, пешқәдәм сәнъәткар маһаритиниң кейинки әвлат үчүн мәңгү үлгә болуп қалидиғанлиғини ипадилигәндәк болди.

Өз новитидә сөзгә чиққан театр рәһбири Дилмурат Баһаров миллий сәһнимизниң булбули болған Рошәнгүл Илахунованиң ибрәтлик паалийитигә қисқичә тохталған һалда, әйнә шундақ сәнъәткарниң туғулғининиң 100 жиллиғини атап өтүшкә шараит яратқан һәм қоллап-қувәтлигән Мәдәнийәт вә спорт министрлигигә, Алмута шәһәрлик һакимийитигә миннәтдарлиқ билдүрди.

Мәрасим ахирида Гүлбадәм Бақиева бу чоң тәрбийәвий әһмийәткә егә чарә-тәдбирни уюштурушқа ярдәм қилған барлиқ шәхсләргә, җүмлидин мемориал тахтиниң орнитилишиға көп күч чиқарған Д.Баһаровқа вә театр мәмурийитигә, шәһәрлик һакимийәткә сәмимий миннәтдарлиғини изһар қилди.

 

Надирәм ӨМӘРОВА,

Уйғур театриниң мәтбуат кативи.

https://uyguravazi.kazgazeta.kz/news/48403

 

 

 
Интересный материал? Поделись с другими:

Комментарии 

 
+5 #2 Kamil Tursun 2015-06-01 21:43 Salam,
Mumkin bolsa Rushangul Ilahunovaning nahshiliridin bu yerge qoyup qoyghan bolsanglar. Rehmet
 
 
+4 #1 Kamil Tursun 2014-01-27 23:51 Salam, mumkin bolsa Rushangul Ilahunovaning nahshiliridin, ´mesilen Qemberhan`, bu yerge qoyulghan bolsa idi…