«Уйғур Авази» гезити, 19 март 2015 ж.

«Салам, хәлқим!» намлиқ аммибап нахшиниң аһаңини язған вә иҗра қилған талантлиқ нахшичи Сәнәвәр Турсун төрт йешида нахша ейтип, бәш йешида дутар чалған екән. Униң бүгүнкидәк тонулған  сәнъәткар болушиға  үч адәм сәвәпкар болди. Улар кимләр? Дәсләпки қетим Қазақстанға қәдәм тәшрип қилған нахшичи вақтиниң қислиғиға қаримай,  «Уйғур авази» гезитиниң оқуғучилириға өзи вә устазлири һәққидә қисқичә сөзләп бәрди.

Тәрҗимиһали:

Сәнәвәр Турсун 1971-жили Ғулҗа шәһиридә туғулған. Оттура мәктәпни тамамлиғандин кейин Шиңҗаң сәнъәт мәктивидә тәһсил көриду. Бүгүнки күндә Шанхайдики музыка консерваториясиниң композиторларни тәйярлайдиған факультетида оқуватиду. Йүздин ошуқ нахша иҗра қилған. Уларниң тәңдин-толисиниң аһаңини өзи язған.

БИРИНЧИ УСТАЗ

Сәнәвәр Турсунниң аниси Рисаләт талантлиқ нахшичи болған екән. Амма уни нахшичи сүпитидә һечким тонуматти. Чүнки у өйдин талаға чиқмиған аял. У өмүрлүк җүпти Турсун иккиси йәттә оғул, икки қиз тепип тәрбийилиди. Балиларниң бәши сәнъәткар болуп йетилди. Сәнәвәр пәрзәнтләрниң бәшинчиси.

— Анам наһайити кичик пейил, ишләмчан, саддә, жугач бир аял болидиған, — деди сәнъәткар анисини әсләп. — Уни бир көргән адәм һечқачан нахша ейтиду, дәп ойлиматти. Анимиз пәқәт өйниң оқити, бала тәрбийиси билән шуғулланған. Болупму тамаққа уста еди. Униң тәйярлиған таамлириниң тәми мошу кәмгичә еғизимда туриду. Шундақла оқәткиму сәрәмҗан болидиған. Өйниң иши жипидин жиңнисиғичә анамниң зиммисидә еди. «Әнди у нахшини қачан ейтатти?» десиңиз, у нахша ейтмиса, оқәт пүтмәйдиған. Өй сүпәрсиму, деризә жуйсиму, ләңмән созсиму ғиңшип нахша ейтидиған. У бу адитини бизгиму үгәтти. Апамниң өйдә ейтқан нахшилирини биз сәһнигә елип чиқтуқ. Амма артист болушни халиғучилар апам билән тәңла өйниң ишини қилиши керәк.  Анам рәмити: «Шундақ қилғандила силәр турмуштиму, сәнъәттиму

пишип йетилисиләр» дәйдиған.

ИККИНЧИ УСТАЗ

Ғулҗилиқлар Сәнәвәрниң атисини «Турсун уста», «Турсун чаң» дәп атишаттекән. Биринчидин, у кичигидин саз әсваплирини ясайдиған һүнәрни үгиниду. Вақти келип, у Ғулҗида бу җәһәттин атақлиқ уста атилиду. У ясимиған саз әсвави қалмапту. Қизиқ йери, Турсун уста уларниң арисидин чаңға меһри чүшүп қалиду. Шуңлашқа у мәзкүр саз әсвавини челишни яхшилап үгиниду. Шундақ қилип, у «Турсун чаң» аталған еди. Әнди пәрзәнтләрниң һәммиси саз челишни дадисидин үгәнди.

— У чаңниң үнини бәкму яқтуратти, — дәйду Сәнәвәр Турсун. — Төрт йешимда у маңа дутар челишни үгәтти. Боюм пакирақ болғачқа, башта дутарниң пәдилиригә қолум йәтмәй көп қийналдим. Апам иккиси мени бир-биридин қизғинип, у яқ, бу яққа сөригини бар. Анам «Нахшичи болиду» десә, дадам: «Сазәндә қилимән» дәтти. Мән тиришип-тирмишип жүрүп, һәр иккилисиниң көңлини елишқа тириштим. Ахири апамниму, дадамниму рәнҗитмидим, дәп ойлаймән. Дадам рәмити: «Нахшичиниң саз әсвавида ойниши — униң сәнъәттики  йәнә бир қирини ачиду» дәйдиған.

ҮЧИНЧИ УСТАЗ

Нахшичи һәм сазәндә

Сәнәвәр Турсунниң сәнъәттики йәнә бир қири у Шиңҗаң сәнъәт мәктивини тамамлиғандин кейин пәйда болиду. У нахшиларға аһаң йезишқа башлайду. «Салам, хәлқим» — у аһаңини язған дәсләпки һәм әң утуқлуқ чиққан нахшиларниң бири. Нахшиларға аһаң йезишта униңға акиси, атақлиқ тәмбүрчи Нурмәһәмәт Турсун көп ярдәм қилиду.

— Ата-анамдин кейинки устазим акам болди. Иккимиз кичигимиздин бир-биримизгә җор болуп нахша ейтаттуқ. Мәрһум наһайити тәләпчан еди. Мениң бүгүнкидәк сәнъәткар болуп йетилишимдә нәқ шу есил инсан чоң роль ойниди десәм, ашуруп ейтқанлиқ болмас. У, худди өмриниң қисқа болидиғинини сәзгәндәк, маңа һаятиниң ахирқи күнлири нахшиларға аһаң йезишниму үгәтти. 47 йешида өмүрдин өтти. Әгәр акам һаят болса, өзиниму, мениму техиму жуқури чоққиларға елип чиққан болар еди. Униң вапатидин кейин өзәмни, худди қанатсиз қалған қуштәк, тәсәввур қилидиған болдум. «Сеғиниш күйи» намлиқ акамға беғишланған нахшини өзәм яздим. «Жүрәктин чиққан нахшиларму» әйнә шу қериндишимға беғишланған. Мән һәрқандақ нахшини жүрәктин чиқиришқа тиришимән. Чүнки акам рәмити дайимла: «Нахша жүрәктин чиқиши керәк» дәйдиған.

Бәхтишат СОПИЕВ.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=17496