«Уйғур Авази» гезити, 4 июнь 2015 ж.

Мениң үчүн бәк қәдирлик, әзиз инсанлар Махмут Абдурахманов, Селимахун Зәйналов, Шеривахун Баратов, Савут Искәндәров һазир аримизда йоқ.

Уларни қара йәр өз қойниға алған. Бу акиларниң һәрбири мән үчүн алийҗанап пәзиләтлири, инсаний хусусийәтлири, йәни билим-сәвийәсиниң бүйүк-чоңқурлуғи, талант-қабилийити, Вәтән, милләт ишқида янған атәш қәлби билән бир дуния еди. Уларни билмәйдиған, мубарәк исим-шәрипини аңлимиған уйғур болмиса керәк. Шум әҗәл хәлқиниң көз нуриға, әзиз пәрзәнтлиригә айланған әшу улуқ инсанларни бүйүк арзу-арманлириға йәткүзмәй аримиздин бевақит елип кәтти. Әпсус, миң әпсус!.. Уларни сеғинимән, кинәймән.Хош, сиз билән биз әшу мәрһумларни һаят чеғида қанчилик қәдирләлидуқ? Уларниң әмгәк-әҗрини өз дәриҗисидә баһалидуқму, уларни рази қилалидуқму?

Бүгүнки кәңчилик, тоқчилиқ заманда, немә үчүнду чүшәнмәймән, достлуқ орнини дүшмәнлик, садақәт орнини хиянәт егиләшкә башлиди.

Һә, хәлқимизниң көз нури болған әшу қәдирдан акилирим һәққидә бәзи көрәлмәс, һәсәтхорлар «…Улар ким шунчилик? Қуруқ һарвуни тарақлитип жүргини жүргән. …У ким шунчилик? Иҗадиму чамали. Уларға оюн-тамашә болсила болди. Алиммиш техи. Қача гүлидин нериға өтәлмигән алим…»

Көрдиңизму, бу өзини «мән улуқ, данишмән» дәп жүргән «калтә-көсәй зияли» кимсәләрниң һәр җайда тарқитип жүргән питнә-пасат, яла-төһмәтлири, халас!

Биздики кәчүрүп болмас яман адәтниң бирси, әшундақ чағларда аримиздин бирәрсиниң оттуриға чиқип, «Һәй, бурадәр, немә дәп билҗирлаватисән? Униңға баһа бәргидәк сән өзәң кимсән? Шуни ейтқина, сән яман дәватқан у адәмниң қилған вә қиливатқан ишлиридин артуғирақ немә оқәт пүтәрдиң сән? Өзәңгә қарап гәп қилсаңчу? Билип қой, сән униң билән һеч вақитта үзәңгә соқуштуруп, тәң келәлмәйсән. У ким, сән ким?» дәп, ундақ кимсәләрни орниға қойсақ, йенип мундақ гәпни қилмас еди. Бирақ, ечинарлиқ йери шуки, мошу кәмгичә ундақ дадил сөзләрни ейтқан бирму адәмни учратқиним йоқ. Еғизимизға талқан селивалған адәмдәк, шүп-шүк олтиривалимиз. Шу арқилиқ ичи тар-көрәлмәс, питнә-пасатчиниң һәсәт түгминигә өзимиз су қоюп беримиздә, униң «нишанға» алған адимигә униң билән бирликтә «һуҗум» қиливатқинимизни өзимиз йә билимиз, йә билмәймиз. Демәк, инкас билдүрмәй җим олтиривелиш «натиқни» қоллиғанлиқтин башқа нәрсә әмәстур.

***

Махмут Абдурахманов, алим вә шаир. «Дөлитигә сөлити ярашқан» демәкчи, келишкән қәдди-қамити, күмүчтәк ақарған қоюқ бөдрә чачлири, бирдә җиддий һаләттә, бирдә күлүп сөзләшлири билән биз уни өзгә милләтләргә «уйғурниң академиги, алими, шаири, җәмийәт әрбаби!» дәп тонуштурсақ, һәр җәһәттин әрзигидәк инсан еди.

Махмут ака маңа «җеним укам!» дәп муамилә қилса, мән уни «җеним акам!» дәттим. Буни биз билән йеқин арилишип жүргәнләр убдан билиду. Махмут акамниң мени «җеним укам!», мән уни «җеним акам!» дәп атишимизниң өзи беһөддә әмәс, униң өзигә яриша  мәна-мәзмуни бар.

«Бала-қаза көрүнүп кәлмәс, пут-қоли саңгилап» дегинидәк, 2007-жилниң ахирида бизниң аилигә орни толмас җудалиқ, «бала-қаза» кәлди. Машина апитигә учридуқ. Анам вапат болди. Рульдики күйоғулниң пут-қоли сунуп, пачақ-пачақ болди. Сиңлимниң иңәклири сунди. Мәнму қаттиқ зәхмигә учридим… Худаға миң қатлиқ шүкрики, көридиған күнимиз, йәйдиған рисқимиз бар екән, өлүмдин аман қалдуқ. Бу шум хәвәрни аңлиған Махмут ака Абдурахманов, Селимахун ака Зәйналов, Зерип ака Молотов вә башқилар мени йоқлап ағриқханиға келишти. Шунда Махмут акиниң мениң мүшкүл һалимни көрүп, «вай, җеним укам, бу немә қара күн!..» дәп йеримҗан ятқан мени бағриға бесип, пешанәмдин сөйүши, қайғуға ортақ болуп тәсалла бериши, йәр дәссәп туруп кетишимни Алладин чин дилидин сориши мениңдә бу инсанға болған иззәт-һөрмәтни илгәркидин нәччә баравәр ашурувәткәндәк болған еди. Шуниңдин кейин биз бир-биримиз үчүн «җеним укам, җеним акам!» болуп кәткән едуқ.

Махмут Абдурахмановни мән илим-пәнимизниң, маарипимизниң, әдәбиятимизниң, сәнъитимизниң, мәдәнийитимизниң һәқиқий җанкөйәри еди, дәп еғиз толтуруп ишәшлик түрдә ейталаймән. Сәвәви, униң тәшәббуси, беваситә арилишиши, рәһбәрлик қилиши билән әмәлгә ашқан талай изгү ишларниң гувачиси болғанмән. Бир иккила мисал кәлтүрәй.

Буниңдин бираз жиллар илгири Махмут ака башлиқ язғучи Әхмәтҗан Һашири, Қазақстан хәлиқ артисти Қурван Абдурусулов, көрнәклик сәнъәткар, мәрһум Азат Бурһанов, академик Бәһримҗан Ғлавдинов, композитор, мәрһум Селимахун Зәйналов вә мән адәттики баш қошушлиримизниң биридә әдәбиятимизниң бүгүнки паләч һалға чүшүп қелиши, уни қандақ қилғанда «оңшаш» керәклиги һәққидә сөһбәтләштуқ. Махмут ака хуласә сөзидә мундақ тәклипни оттуриға қойди. «Шайим Шаваев Қазақстан Язғучилар иттипақи йенидики Уйғур әдәбияти кеңишини хелә жиллар башқуруп, чаминиң келишичә ишләп кәлди. Шайим хапа болмас, сән, Әхмәтҗан, шу орунда олтиришиң керәк. Қазақстандики уйғур әдәбитиму чоң әдәбият. Униң ишини җанландуруш керәк. Сән илгири хелә жиллар Язғучилар иттипақида катип лавазимида ишлидиң. Һәммини тонуйсән, билисән. Мән әтә Нурлан Оразалинға  (Қазақстан Язғучилар иттипақиниң биринчи кативи) кирип чиқимән. Униң билән өзәм сөзлишимән!..», деди.

Хулләс, шуниң билән Уйғур театрида Шайим Шаваевни чирайлиқ узитип, Нурлан Оразалинниң өзи униңға чапан кийгүзүп, у орунға Әхмәтҗан Һаширини олтарғузған еди.

Йәнә бир мисал. Бизниң «сениңдин мән зор, мән улуқ» дәп өзлиригә һәддидин ташқири тәманна қоюп жүргән «пешивалиримизниң беши қошулмай, һәр қайсиси бирдин шаққа қонувелип, бир-бирини тәңситмәй өз мәйличә, халиғиничә «уссул ойнашқа» башлиғанлиқтин, иттипақсизлиқ, бөлгүнчилик етәк йейишқа башлиди. Бу һал Махмут акиниң арамини йоқатти. Бир қетимқи баш қошушимизда (жуқуридики акиларниң толуқ қашнишиши билән) мошу мәсилә үстидә сөһбәтләштуқ. Махмут Абдурахмановниң тәкливи асасида һарвуни һәртәрәпкә тартишқа тиришиватқан «лидерлар» билән очуқ-ашкарә сөзлишип көрүш үчүн уларниң һәммисини «дүгләк үстәл» әтрапиға чақириш керәк болди.

Қазақстан Язғучилар иттипақи өйидә өткүзүлгән очуқ сөһбәт жиғиниға «лидерларниң» һәммиси өз атармән-чапармәнлирини башлап келишти. Һәрким өзиниңкини «раст» дейишкә тиришти. Йошурушниң һаҗити йоқ, бәзиләрниң шәхсийитигә тегидиған гәпләрму ейтилди. Шунда Махмут Абдурахмановниң салмақлиқ, тәмкинлик билән ейтқан әқиланә сөзлири портуқлап қайнаватқан қазанға соғ су қуйғандәк болған еди. Жиғин йәкүнидә шу күнгичә бир-биригә «солхәй йәң» чиқирип жүрүшкән «лидерлар» бирлик-иттипақлиқни туғ қилип көтиришкә вәдә қилишти. Бөлгүнчиликкә қәтъий йол қоймаслиқни ейтишип, бир-бири билән қол елишип, қучақлашти…

«Яманлиқ-әскиликтин жирақ, яхшилиқ-изгүлүккә йеқин хуш пейил, хуш чирай кишиләр ағриқ-силақтин жирақ, узақ өмүр сүриду» дәп қоюшиду мойсәпитләр! Тоғра ейтилған сөз. Бирақ шу хилдики инсанларниң һеч ойлимиған чағда һаяттин бемәзгил кетип қелишиға немә сәвәп? Сәвәпләр көп. Медицинида бедава кесәлләрниң пәйда болуш сәвәплири нурғун дәп ейтиду. Сиз билән биз яхши билидиған сәвәпләрниң алдинқиси, у, алди билән қаттиқ соғ тегиш яки әсәблиримизниң бирдин бузулуши билән көңүлгә йәткән азар, өкүнүш-һәсрәт, ғәм-қайғу, ғәзәп-нәпрәткә толған роһий азап! Қаттиқ соғ тәккәнликтин пәйда болған кесәлни давалаш мүмкин. Амма әшу хилдики роһий азапничу? Уни давалаш, сақайтиш мүмкинму? Сиз қандақ ойлайсиз, билмәймән, мениңчә, у яман кесәлдин қутулуш-сақийиш, һәй таңәй!..

Мениң «җеним акамниң» қириқ жиллиқ ағиниси Селимахун Зәйналовтин мәңгүгә айрилиши, кейин өмүрлүк җүпти Маһинур һәдиниң вапати азап үстигә азап болди.Һаятниң иссиғи билән соғини тәң көрүп, аччиғи билән татлиғини тәң тартип қош меғиздәк өткән қәдинас достидин айрилиш вақтидики җудалиқ Махмут акиниң жүрәк томуриниң бирсини үзгән болса, рәпиқиси Маһинур һәдиниң вапати йәнә бир томурини үзгән еди.

«Җеним акамниң» дәрт-әләмгә толуп-ташқан әшу сөзлири, аһ уруп көзлиригә лөммидә яш елиштики мискин қияпити һазирғичә көз алдимда. Ғәзәп-нәпрәткә толған дәртлик аччиқ нидаси қулақлирим түвидә һаман қоңғурақтәк җараңлап туриду.

***

Селимахун Зәйналов, Қазақстан Композиторлар иттипақиниң әзаси, бәстикар-композитор.

Уни билмәйдиған уйғур болмиса керәк? Униң «Сеғиндим», «Шүкри дәймән», «Җүрәк садалири», «Дил арами» намлиқ шеир-нахша топламлири йоруқ көргән.

Бәстикар-композитор онлиған, йүзлигән нахша мәтинлиригә музыка язған. Болупму униң «Турнилар», «Сәзмидим», «Сеғиндим», «Пәләк чәрхи» охшаш (мәтинлири шаир Махмут Абдурахмановниң) нахшилири бүгүнки күндә хәлиқ нахшилириға айлинип кәтти. Бу нахшиларниң хәлиқ нахшилириға айлинип кетиштики күч-қудрәт нәдә? Мәрһәмәт, «Пәләк чәрхи» нахшисиниң музыкисиға, мәтинигә бир нәзәр ағдуруп көрүң.

…Дутар-тәмбүр, ғеҗәк-сатар тарлиридин тариливатқан, яңраватқан жүрәкләрни әзгүчи җәлипкар күй дәсләп тиниқ булақтәк аста яңрайду, кейин дәрия болуп шавқунлайду, деңизға айлинип долқунлайду вә шох долқун болуп қирғақларға дәһшәтлик урулиду…

Өз ели болсиму чәксиз, паянсиз,

Җаһанға тарилип кәткән уйғурум.

Тәғдиргә тәлмүрүп жүрдүң амалсиз,

Тәлийиң талашта өткән уйғурум.

Йеригә сиғмастин қанчә көчсиму,

У әлдин үмүтләр һәргиз үзмигән.

Беқияс күлпәтләр қанчә чүшсиму,

Сеғиниш, сеғиниш оти өчмигән…

Бир тиңшиған адәмни өзигә бирдин мәһлия қиливалидиған бу хил нахшилардики қудрәт-күч, мениңчә, нахша мәтини билән музыкисида. Өз хәлқиниң дәрт-муңини, аһу-зарини, бешиға келиватқан еғир күлпәтлирини, қисмәт-кәчүрмишлирини, арзу-арманлирини әшу отлуқ қур-мисралардин, тиңшиғучиниң пүтүн вуҗудини ләрзигә салидиған музыкидин, иҗрачиниң маһаритидин дәп ейтишқа болса керәк?

Әйнә шундақ талантлиқ композитор Селимахун Зәйналов билән мән бир-биримизни яхши чүшинидиған, қәдир-қиммитимизни билидиған сирдаш-муңдаш, пикирдаш-сөһбәтдаш, бир мәхсәт — бир нишандики қәдирдан ака-укилардин болуп өткән едуқ. Селимахун акиниң хәлқигә қилған хизмитидин қилидиған хизмити көп еди. Әпсус, миң әпсус, арманлириға йәтәлмиди!.. Шундиму униң арқисидин яхши нам, өчмәс из қалди.

***

Шеривахун Баратов, филология пәнлириниң намзити.

Көрнәклик тилшунас алимни мән Қазақстан дияридики устазлиримниң бири дәп ейталаймән. Тәғдир тәқәзаси билән 1962-жили вәтәндин бу әлгә көчүп чиқтуқтә, ата жутумиз Қаратуруқ йезисиға орунлаштуқ. Оттура мәктәпниң 8-синипиға оқушқа кирдим. Бир жилдин кейин аилә шараитиға бағлиқ кәчки яшлар мәктивидә оқушқа тоғра кәлди. Шу чағда Шеривахун Баратов бизгә уйғур тил-әдәбиятидин дәрис берәтти. Шуниңдин буян Шеривахун акам панидин бақиға сәпәр қилғанға қәдәр бу инсан билән қәдирдан ака-ука, «дост-илпәт» болуп бәк йеқин өттуқ.

Шеривахун Баратов достлиридин, шагиртлиридин бирәси илим-пәндә яки әдәбиятта бирәр чоққидин көрүнүп, утуққа йетип қалса, шатлиқ-хошаллиғини ичигә сиғдуралмай қалидиған қәлби дәрия инсанлардин еди. Мениң «Мәһбус», «Җаду» романлирим нәширдин чиққанда, униң гувачиси болғанмән. Шунда Шеривахун ака «Өз қол тамғаң билән маңа соға қилған романлириңни оқуп чиқтим. Бәк яхши йезипсән. Барикалла! Әндики романиңға өзәм муһәррирлик болай, укам?» дегән еди. Әпсус, у изгү нийәткә, ғәмхорлуққа йетәлмәй, бақиға бевақит кетип қалди!

Шеривахун акиниң қияпәт-көрүнүши һаман көз алдимда намайән. У өзигә хас алаһидә бир тәбәссүмгә егә инсан еди. Униң ойчан беқишлири билән силиқ-сипайилиғи, һәрбир сөзидики дана-данишмәнлиги, йәни пикирлириниң тоғрилиғи, вижданиниң паклиғи, қәлбиниң беғубарлиғи өзгиләрдин алаһидә пәриқлинип туридиған. Униң инсан сүпитидики йетүклиги, аилисигә вападарлиғи, достлириға көйүмчанлиғи, шагиртлириға тәләпчанлиғи, вәтинигә-хәлқигә дегән муһәббәт-садақити чәксиз еди. У пәқәт алим, илим-пәнгә берилгән шәхс сүпитидила әмәс, хәлқини сөйидиған, униң өтмүштики бай тарихи, мәдәнийити билән һәрдайим пәхирлинидиған қәлби дәрия инсанлардин еди.

Уйғур тилшунаслиғи билән миллий маарипимизниң һәқиқий җанкөйәри, истедатлиқ алим, вәтәнпәрвәр инсан Шеривахун Баратов мениң әйнә шундақ қәдирдан акилиримдин еди.

***

Савут Искәндәров,  көрнәклик шаир.

Савут Искәндәров билән «Коммунизм туғи» (һазирқи «Уйғур авази») гезитиниң әрәп графикиси асасида чиқидиған қошумчиси «Йеңи һаят» гезитида узун жил биллә ишләп, ич қоюн-таш қоюн болуп кетишкән едуқ.

Мән гезитниң әдәбият бөлүмини, Савут ака мәдәнийәт бөлүмини башқураттуқ. Кейинирәк «Йеңи һаят» гезити «Коммунизм туғи» гезитидин толуқ болсиму, өз алдиға бөлүнүп чиқти. Гезитниң ички ишлирини, кадрлар мәсилисини «Йеңи һаятниң» муһәррири өзи һәл қилидиған болди.  Буниңдин рази болғанларму, нарази болғанларму болди. Нарази болғанлар, муһәррирниң «өзәм билимәнлиги» билән хадимларни орунсиз орнидин йөткәш, йеқинлириниң хизмәт-дәриҗисини жуқурилитиш, қарши пикир ейтқанларни төвәнлитиш вә өзигә «яқмай» қалған бирнәччә хадимниң  иштин һайдилишиға  учриғанлар еди.

Савут Искәндәров «Йеңи һаятқа» кәлгичә «Коммунизм туғи» гезитида мухбир болуп ишлигән. Униң «Йеңи һаятқа» йөткилишиниң сәвәви, әрәп графикисини убдан билгәнлигидин еди. Савут ака талантлиқ шаир болуш билән биллә журналист кәспини мукәммәл өзләштүргән қәлими өткүр, һазирҗавап, хуш чақчақ, кичик пейил инсан еди. Шуңлашқа уни пүткүл коллектив бәк һөрмәт қилатти. Һәқни һәқ дәйдиған. Хошамәт-ялақчилиқтин жирақ еди. Һәрқандақ җайда-шараитта дадил пикир қилидиған Савут ака муһәрриргә «яқмай» қалди вә көп өтмәй иштин бошитилди. Савут акини қоллиғиним үчүн мәнму иштин бошитилдим.

Шуниң билән Савут ака иккимиз иштин «һайдилип», топ-тоғра үч ай ишсиз жүрдуқ. Нери ойлап, бери ойлап, ахири Савут ака иккимиз бизни наһәқтин иштин бошатқан муһәррирниң үстидин сотқа әризә йезишқа мәҗбур болдуқ.

«Һәқ егиләр, сунмас» дегинидәк, сотта биз йеңип чиқтуқ. Сотниң қарари билән илгәрки орнимизға қайтидин кәлдуқ. Ишсиз жүргән чағдики үч айлиқ маашимизни  муһәррир толуғи билән өз янчуғидин төлиди.

Әйнә шу вақиәләрдин кейин Савут ака иккимиз бәк йеқин, қәдинас ака-укилардин болуп кетишкән едуқ.

Савут Искәндәров истедатлиқ, отлуқ қәлб шаир еди. Униң «Түгимәс арман», «Течлиқ илһамлири», «Ғенимәт дәмләр», «Һиҗран», «Дәрди йоқ дәмсән мени», «Кәчүр мени, диярим!» намлиқ шеирлар топламлири шеирийәт мухлислириниң роһий тәшналиғини қандуралиди.

Мениң шаир акам һаятниң ахириғичә вәтәнниң улуқ-әзизлигини, муқәддәслигини күйләп өткән еди. Униң төвәндики  рубаийлири шуниң бир мисалидур.

Миң яшап аләмдин өтүптәк Лухман,

Һә, шундақ, һечкимгә бақи әмәс җан.

Бир сиқим топа боп ана тупраққа,

Қошулуп кәтсә тән, йоқ еди арман.

Үмүтни үзмәймән бассиму зулмәт,

Муқәррәр тәнтәнә  қилар адаләт.

Амәтму бир келип, бир кетидекән,

Су аққан ериқта ақар ақивәт.

***

Һә, мениң қәдирдан акилирим әйнә шундақ инсанлар еди. Жуқурида ейтқинимдәк, у мәрһум акилиримни пат-пат сеғинимән, кинәймән. Улар билән өткән күнлирим һаятимниң әң мәзмунлуқ чағлири екән дәп, уларни арман ичрә яд етимән, әсләймән. Нә чарә!..

Бу дуния һечкимгә бақи әмәс. Шундақ екән, төрт күнлүк бу аләмдә бир-биримизниң дилиға азар бәрмәй, әксичә, бир-биримиз билән инақ-иҗил яшап, бир-биримизни әзизләп-қәдирләп, хошаллиқ-шатлиқлиримизға ортақлишип, қайғу-һәсрәтлиримизгә һәмнәпәс болуп өткәнгә немә йәтсун?!

Шаир тили билән ейтсақ,

«Тәң едуқ биз Тәңри алдида,

Лекин тәң әмәс дәвир алдида.

Көрәңләп кәтмигин амәтлириңдин,

Ахир тәң болимиз қәбир алдида».

Һә, шундақ. Барар «җайни» унтумиған әвзәл!

Алимҗан БАВДИНОВ,

Қазақстан Язғучилар иттипақиниң әзаси.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=19217#more-19217