Маарипсиз әдәбиятни, әдәбиятсиз сәнъәтни тәсәввур қилаламсиз?

«Уйғур авази», 6 август 2015 ж.

Мәнавиятимизни бир дәрәқ десәк, маарип униң йилтизи. Қалған саһалар, жүмлидин миллий әдәбиятимиз билән сәнъитимиз шу дәрәқниң шахлири. Дәрәқ қанчилик мевә бериватиду? Биз яритилған имканийәтләрдин қанчилик дәриҗидә пайдилиниватимиз? Бу соалларға җавап издәш нийитидә мәзкүр рубрика әтрапида муназирә жүргүзүшни мувапиқ көрдуқ. Мәрһәмәт, ейтар пикриңиз болса, сизниму тиңшап көрәйли:Әкрәм САДИРИЙ, шаир:

— Мениңчә, мәдәнийитимизни пүтүн гәвдә десәк, маарип униң жүриги, әдәбият томури, сәнъәт қени. Мошу үчи пүткүл гәвдигә җан берип, һаятлиқни мәңгүлүк тәминләп туриду.

Йеқинда бир әдәбий сорунда бир язғучи инимиз «Уйғур синиплири күндин- күнгә кемийип кетип бариду. Әгәр мошундақ давамлишивәрсә, әдәбиятимиз еғир әһвалға чүшүп қалмамду? Пәрзәнтлиримиз өз тилини билмисә, бизниң йезиватқан әсәрлиримизни топа бесип қалмамду?», девиди, ичим титилип, нәпәсим қисилған еди. ШУАР телевидениесидин «Шерин чүш» программисини көрүветип, мундақ бир һалға дуч кәлдим. Бир қиз таза уйғур тилида карханичилардин мәдәт тиләп, ахирида  мундақ деди: «Мән сала миллитиниң ахирқи вәкилимән. Тилим уйғурчә, һазир хәнсу тилини үгинивалдим. Маңа давамлиқ давалиниш үчүн вә давалиниш һәққини тепиш үчүн лайиқ иш тепип бәрсәңлар!». Мән шу чағда икки хил һиссиятта болдум. Биринчидин, өзгә милләт вәкилиниң уйғур тилида раван сөзлиши мени роһландурған болса, жүригимни ечиштурғини, у сиңлимизниң сала тилини унтуғанлиғи. Һә, онлиған жиллар өткәндә бизниң әвладимиз өз тилини унтуғанлиғини изһар қилса, миллитимизниң заваллиққа йүз тутуп, йоқилип кәтмәслигигә ким кепил? Һазирниң өзидә шәһәрдики айрим қандашлиримизниң пәрзәнтлири мутләқ ана тилида сөзләлмисә, шу сала қизидин немә пәрқи бар?

Һели ядимда. Өткән әсирниң 60-жиллириниң оттурилири еди. Мөмүн Һәмраев  иккимиз  бирқанчә достлар билән Алмута шәһиридики «Дружба» мәһәллисидин автобуста қайттуқ. Бир чағда үч қизниң бизни шаңхо қилишиға дуч кәлдуқ. Уларниң бири «Бечарә шаирлар қисилип кетипту, орниңни бәрсәңчу», деди йенидики достиға күлүп. Мундақ чақчақни өткүзүвәтмәйдиған Мөмүн: «Қени, у шаирлар, биз болсиму орун берәйли», деди. Қизлар: «Силәр шаир болмай маддалму?», деди күлүшүп. Хелә параңлардин кейин Мөмүн:

— Қени исмимизни ейтип бериңлар, билсәңлар?

— Сиз – Мөмүн Һәмраев. Мону жигит болса, — мени көрситип, — балилар шаири Әкрәм Садиров, — деди.Автобустин чүшкичә достлирим өзара чақчақ қилишип, «Әкрәмгә қараңлар, у кичик бала, йолда чүшүп қалмисун», дәп мениң балиларға шеир язидиғанлиғимни ишарә қилди. Автобустин чүшүп ағинәм Мөмүнниң хошал чирайини көрдүм. У «Адаш, бизниң шеирлиримизни оқуйдекән, һә», деди.

Әнди һазирчу? Әһвал башқичә. Йеқинда мән йәнә «Достлуқ» мәһәллисидин автобуста келивататтим. Бекәтләрниң биридин төрт яшлиқ оғлини елип, бир яш ана кирип кәлди. У маңа салам берип йенимда олтарди. Оғлиға уйғурчә сөзләйду. У рус тилида җавап берип келиватиду. Бир чағда мән униңдин «Исмиң ким, оғлум?», дәп соридим. У соалимни чүшәнмигән болса керәк, тиңирқап қалди. Аниси ярдәмгә кәлди.  «Етиң немә дәватиду? Имя, имя», деди русчини арилаштуруп. Оғли: «Артикжан – Артем» дәп жавап бәрди. Мән йәнә хиялларға чөмдүм. Бу наресидә  өскәндә немә болар, ана тилини унтуп қаларму?..

Бир чағда яш ана сөзләп кәтти.

— Чоң дада, балимизға дадиси иккимиз уйғурчә сөзләймиз. Шундиму тили уйғурчиға дегәндәк кәлмәйду. Йолдишимиз иккимиз ишта, балимиз шәһәрдики яслидә русчә сөзлигәчкә, өйдики һәрикитимиз үнүм бәрмәйватиду. Йешиға йәткәндә А.Розибақиев намидики 153-мәктәп- гимназиягә беримән.

Мән әйнә шу қисқа сөһбәттин кейин мундақ хуласигә кәлдим. Балилиримизни ана тиллиқ балилар бағчисида тәрбийилисәк болидекән. Амма, қени шу балилар бағчиси? Уни ечишқа мүмкинчилигимиз барму? Йоқ. Миллий маарипимизни, әдәбиятимизни, сәнъитимизни риваҗландуруш үчүн нурғунлиған шәрт-шараитларни яритип беришимиз керәккән. Һазир китап оқуйдиған оқурмәнләрму кемийип кәтти. Миллий маарипимизни, тилимизни, әдәбиятимиз билән сәнъитимизни риваҗландурушниң вә сақлап қелишниң бирдин-бир йоли —  аилә тәрбийиси. Яш ата-аниларда миллий ғурурни ойғитиш һәм мәктәп рәһбәрлиридин яхши кадрлар билән тәминләшни тәләп қилиш керәк.  Дөләт тәрипидин пәрзәнтлиримизни ана тилимизда оқутуш үчүн бар мүмкинчиликләр яритиливатиду. Уни тоғра пайдилиниш, бу җәрияндики мәсилиләрни тоғра һәл қилиш — пәқәт өзимизгә бағлиқ.

Гүлбәһрәм ХОШАЕВА, язғучи, Әл- Фараби  намидики   Қазақ  Миллий университетиниң доценти, филология пәнлириниң намзити:

— Маарип, әдәбият вә сәнъәт саһалири бир-бири билән худди бир ата-анидин туғулған қериндашлардәк  зич мунасивәтлик. Мәсилән әдәбиятчи болуш үчүн язғучи язидиған тилини мукәммәл билиши, йәни  мәктәп босуғисидин башлап мәзкүр тилни раван вә тоғра пайдилинишни үгинип чиқиши лазим. Сәнъәтчи болуш үчүнму нахша яки ядқа ейтидиған мәтинни бабиға йәткүзүп ейтиш үчүн, йәнила шу тилни мукәммәл  билиш һавадәк муһим. Амма, бәзи тонушлиримниң ана тилини мукәммәл билип туруп, әтрапида уйғурдин башқа бирәр милләт  болмисиму, бар күчини селип, хата болсиму йерим җүмлини рус тилида, йеримини уйғур тилида сөзләп һеч әһвали қалмайдиғиниға һәйранмән. Бу йәрдә «уйғур пәқәт уйғур тилида сөзләш лазим» дегән пикир йоқ. Көптиллиқ болғанға немә йәтсун! Маңиму хизмәт бабиға мунасивәтлик бирнәччә тилни, йәни инглиз, рус, қазақ вә түрк тиллирини новәт билән пайдилинишқа тоғра келиду. Бу иш җәриянида йүз беридиған һадисә. Һә өйгә кәлгән пәйтимдә аиләм билән, шундақла  достлар билән учришиш дәқиқилиримдә ана тилимда сөзлишиш пурситини дәм елиш яки раһәтлиниш пәйтим дәп қобул қилимән.  Шәхсән мән, ана тилимни мукәммәл билгиним үчүн өзәмни чәксиз бәхитлик дәп һесаплаймән. Әкси һаләттә әсәрлиримни хәлқимниң дилиға йәткидәк дәриҗидә язалматтим, әлвәттә. Гөзәл ана тилимни билмигинимдә, хәлқимниң  әвришим нахша-сазлириниң интайин чоңқур мәзмунини чүшинәлмигән болаттим. Пәйти келип турғанда шуни қәйт қилиш лазимки, бүгүнки күндә бәзи  яшлиримизниң сәһнидә орунлаватқан нахшилириниң мәтинлири тамамән мәзмунсизлиғи билән көңүлни ғәш қилиду. Чүнки илгири бир нахша мәтинини йезип, тәстиқләштин өткүзүш үчүн айлар, һәтта бәзидә жиллар тәләп қилинған болса, бу күнниң «заманивий шаирлири» нахша мәтинини ахшимиси йезип, әтиси уттурла сәһнигә чиқириветиду. Шуңлашқа у нахша тамашибинниң қәлбигә йәтмигән пети, сәһнидила қалиду. Бу хил мәзмуни билән аһаңи икки тағда ләйләп жүргәндәк нахшиларни аңлиғанда,  жүрәкләрни зил-зилға селип, дәл сениң көңлүңдики сөзләрни ейтиватқандәк пүткүл вужудуңни ишғал қиливалидиған кона нахшиларни әсләйсән. Марҗандәк тизилған сөзләрниң нәқәдәр гөзәллигигә ич-ичиңдин хурсән болисән.

Әнди дәл мошу мавзуға мунасивәтлик шәхсий һаятимға аит азирақ ечинишлиқ мисалларни ейтип кетишни мунасип көрүватимән.

Буниңдин хелила жиллар илгири адәттикидәк сөйүмлүк нахшилиримни тиңшап, өй ишлирим билән бәнт болуватқан бир пәйтим еди.  Қулиғимға кириватқан:

…Мән нәләргә барайлаттим, вай баралмаймән…

Бойнум қилда бағлақлиқ вай маңалмаймән,

Ишәнмисәң сорап көргин мениң һалимни,

Мәнзилни көрәй дәймән, вай көрәлмәймән… –

дегән сөзләр жүригимниң һәрбир томурини тилғап, титиритип өтүп кетиватқандәк бир һаләттә һиссиятқа чөмүлүп тиңшаватимән. Бир тәрәптин гөзәл аһаң, иккинчи тәрәптин  һаяҗанлиқ сөзләр арилишип, астин-үстүн болуватқан туйғулиримни он йәттә яшларға кирип қалған оғлумниң туюқсиз: «Апа, у немишкә һеч нәгә баралмайду?», дегән соали бузди. Мән азирақ һодуқуп қалдим. Гадирмаш хияллиримға шуан бирси су сепивәткәндәк болди. Чүнки бу сөзләрниң мәнасини чүшәндүрүш асанла бир иш әмәс еди. «Қандақму бу балиниң сәвийәсигә йәткүзсәм болар?» дәп қайғуруп, алақзадә болуп турғинимда, иккинчи  вә үчинчи соаллар қоюлди.  «Униң бойнини ким бағлап қойди?», «Қил дегән немә у?» Вай Алла! Өлгән йерим мошу болса керәк дәймән ичимдә. У қетимғу униңға бар күчүмни селип, бу умумий хәлқимиз әһвалиға беғишланған нахша екәнлигини узақ вә алдиримай чүшәндүрдүм. «Нәқәдәр сирлиқ бу бизниң тилимиз? Сән болмисаң һеч чүшинәлмәй қалаттимкән», дәп һәйран болған еди у шу пәйттә. Амма мениң әндишәм башқа мавзуда еди. Он йәттә яшлиқ бала мәктәпни ана тилида оқуған болса, дәл һазир һәйран болуватқан бу хил «сирлиқ вә әстәрлик» нахша мәтинлирини чүшинивалған болатти, әлвәттә.  Ха ишиниң, ха ишәнмәң, уйғур тилидики мәктәпләрниң бәкму жирақлиғидин пәрзәнтлиримни ана тилимизда оқутуш имканийитимниң болмиғанлиғи үчүн әң көп ечинған пәйтим нәқ шу күни болди. Язғучи сүпитим билән хәлқим алдида өзәмни гунакар сәздим. Лекин бу хаталиғимни түзитиш үчүн пәрзәнтлиримниң һәриккисини амалимниң баричә миллий роһта тәрбийиләшкә күч салдим. Һә-ә, дилим билән бәк тириштим. Уларға һәр ахшими уйғур тили бойичә «Сөз» оюнини уюштуруп, әң нурғун сөз тапқиниға мукапат бәлгүлидим. Мукапат татлиқ-турумдин ибарәт болғачқа, оғул қәйсәр талай «Киндерни»  сиңлисидин утувалғини бар…

Бу вақиәдин хелила заман илгири болған йәнә бир вақиәгиму тохтилип кетәй. Пешқәдәм язғучимиз, һели мәрһум Мәсимҗан Зулпиқаров бизниң өйгә телефон қилған екән. Телефон ногийини қизим  көтирипту.

Язғучиниң: «Апиңиз өйдиму, қизим»,  дегән  соалиға қизим:

— Кәлди, — дәп җавап беридекән.  Мәсимҗан ака:

— Апиңизни чақирип берәмсиз қизим, — дәп илтимас қилипту.  Қизим болса:

— Апам кәтти, — дәйдекән. Һәйран болған акимиз:

— Апиңиз кәлдиму яки кәттиму, — дәп сорапту. Қизим:

— Бешида кәлди, кейин кәтти, — дәп җавап берипту.

Мән бу әһвалдин тамамән хәвәрсиз жүргән пәйтимдә Мәсимҗан ака  сөһбәтара, өзигә хас, интайин сипайилиқ билән болған вақиәни күлкә арилаш сөзләп бәрди. Лекин у яқ сөһбитимизниң ахирида:

— Укам,  балиларға «кәлди»  билән «кәтти» иккисиниң пәрқини чүшәндүрүп қойсиңиз болидекән, — деди.

Қәлбимни әндишигә салған бу вақиәдин кейин байиқи «Сөз» оюнлири вә «кәлди», «кәттигә»  мунасивәтлик мәшиқләр җиддий башлинип кәткән еди.

Кейинирәк дадиси иккимиз бирликтә уларға миллий аилә қурушниң нәқәдәр муһим екәнлиги тоғрилиқ «чүшәндүрүш» ишлирини жүргүздуқ. Ишиниңки, буму көп әмгәкни тәләп қилидиған ишларниң бири болди. Бу, болупму шәһәрдә яшайдиған оғул-қизлар үчүн чоң бир мәсилә екәнлиги замандашлиримизғиму аян. Аллаға шүкри, аилимизгә миллий роһта тәрбийиләнгән, қоли көксидә туридиған салам-саатлиқ қиз вә оғул пәрзәнтләр келип қошулди. Чүнки оғлимизму, қизимизму бизни ата-бовилири ана тилимизни қулиғиға гүл қилип қисалайдиған, қедимий жутларниң бири болған Яркәнт тәвәсидә туғулған инсанлар билән қериндаш қилди.

…Нахша мәтинини чүшинәлмәй аварә болған оғлум бүгүнки күндә аилиси билән чәт әлдә яшайду. У йәрдиму уйғур аилилири бир-бири билән зич мунасивәттә екән. Кичигидин мәктәпни француз тилида оқуған уйғур балилириниңму ана тилиниң жуқурида қәйт қилған «инчикә» мәзмунини толуқ чүшүнүп кетиш мәсилисидә бираз қийинчилиқлар моҗуткән. Шуңлашқа яшлардин тәркип тапқан мәшрәп әһли сорун түгигичә рус вә француз тиллирини арилаштуруп сөзлигәнләр үчүн билинәрлик дәриҗидә җәриман бәлгүләпту. Кичигидин сөз оюнини йеңип үгәнгән оғлум бу синақтин бүгүнгичә сүрүнмәй өтүшкә күч селиватқан көрүниду. Бәзидә маңа туюқсиз телефон қилип, өзи гуманланған сөзләрниң уйғурчисини сорайду. Униң бу қизиқиши болса мени чәксиз бәхиткә бөләйду.

Сөзүмниң хуласисидә, шуни тәкитләймәнки, җумһурийитимиздә ана тилимизни, маарипимизни, әдәбиятимиз билән  сәнъитимизни тәрәққий әткүзүш үчүн имканийәт яритилип бериливатиду. Ана тилимизда мәктәплиримиз, гезит-журналлиримиз вә чоң театримиз бар. Уларни бәрпа қилиш миллитимиз җанкөйәрлири болған ака-һәдилиримизгә оңайға чүшкини йоқ. Демәк, уларни сақлап қелиш пәқәт миллитимизгә, мошу дәвирдә яшаватқан өзимизгә бағлиқ.

Гүлбаһар НАСИРОВА, Қ.Ғожамияров намидики җумһурийәтлик дөләт Уйғур театриниң артисти, «Мәдениет қайраткері» бәлгүсиниң саһиби:

— Маарипи йоқ милләт — у ана тили, миллий аң-сәвийәси, әхлақий пәзилити, келәчиги йоқалған милләт! Ана тили йоқалған милләт – әдәбияти өлгән милләт! Әдәбияти билән маарипи өлгән милләттә сәнъәт немә иш қилсун?!.

Мәлуматларға қариғанда, XVІІ — XVІІІ әсирләрдә Германиядә һәрхил шевидә сөзлишиш модиға айлинип, у наһайити аммивий түс елип кәткәнлиги ақивитидә, немислар бир-бириниң тилини чүшинәлмәй қалған. Әйнә шу чағда уларниң әдәбий тили театр сәһниси арқилиқ тәрғип қилинип, байиқи көңүлсизлик әһвалдин аман-есән қутулған екән. Бу тарихий һәқиқәтни әсләп өткиним беҗиз әмәс. Мениңчә, бүгүнки күндә ана тилимизниң сәһнимиздә қайси дәриҗидә тәрғип қилиниватқини — у айрим муназирини тәләп қилидиған мәсилә. Һәр һалда театр — тамашибинға милләт тилиниң саплиғини, униң нәқәдәр гөзәллигини, дәвир аһаңини, тил тарихини, тәләппуздики көпқирлиқни жанлиқ түрдә нәмунә қилидиған хасийәтлик җай. Хош, миллий театрниң асаси  — миллий драматургия дәйдекәнмиз, гөзәл әдәбиятсиз театр сәнъити моҗут болалмайду. Өз новитидә әдәбиятни, сәнъәтни маарипсиз қандақ тәсәввур қилимиз? Маарипқа уттур алақидар болмисамму, өзәм гува болған өткән әсирниң 90-жиллири ихтиярсиз көз алдимда намайән болиду. Аһалисиниң бесим көпчилигини уйғурлар тәшкил қилидиған Горный Гигант мәһәллисидә дадам Қасим Насиров Уйғур мәдәнийәт мәркизиниң рәиси болуп сайланди. Пүткүл аңлиқ һаятини маарипниң тәрәққиятиға беғишлиған пешқәдәм устаз болғанлиқтин, дадам әң алди билән 77-рус оттура мәктивиниң йенида уйғур синиплирини ечиш үчүн көп күч чиқирип, шу вәзипиниң һөддисидин утуқлуқ чиққан. Шуниң биләнла һәммә иш өз қинида маңған болса қениди? Әпсус, әмәлиятта ундақ болмиди. Дадам һәтта өзиму күтмигән шу уйғур синиплириға оқуғучи топлаштәк әң мәшәқәтлик мәсилигә дуч кәлгән еди. Аң-сезими «Рус тилида оқуған бала алим болиду» охшаш хам хияллар чаңгилиға мәһкүм болуп қалған бәзи ата-анилар уйғур синипиниң ечилғини үчүн хошал болуш бу яқта турсун, тәкәббурлуқ, қопал муамилилири, кинайә күлкилири билән дадамниң сөзини аңлиғусиму кәлмәтти. «Дада, бойнини бағлиған ишт оға яримапту», дегинидәк, сән немишкә ялвуруп, һәрбир һойла алдида тәлмүрисән? Сени көргән адәмләр төмүр дәрвазилирини җалаққидә йепип кетип барса, сән йәнила әшуларға бир немиләрни чүшәндүрмәк болисән…», дәп кайисам, бу сөзлирим худди чишиға муш болуп тәккән дадам, тамакиниң аччиқ исини болуқ-болуқ жутувелип: «Бәлли, уйғурниң сәнъити үчүн хизмәт қиливатқан силәр шу болмиғур гәпни қилип, бепәрва олтарсаңлар, башқилардин немә күтүш мүмкин?! Ана тилида сөзләлмәйдиған, һәтта чүшәнмәйдиған чала сават тамашибинларға келәчәктә миллий театриңларниң немә кериги бар?», дәп байиқи тамакисини күлданға бурап өчирип, ичкиригә кирип кетәтти.

— Мән уни яхши чүшинимән, дада… — арқисидин әгишип кирип бараттим. — Бирақ бирәвләргә ялвуруп оқутқандин немә пайда? Униң үчүн һәрбир ата-аниниң «Баламни ана тилида оқутсам» дегән хаһиши, йүксәк арзуси, ана тилға болған тәшналиғи болуши керәкқу! Әһвални көриватисәнғу, көпинчисиниң пәқәт һөҗҗитидила «уйғур» дегән нами болғини билән, уларниң тили, пикир қилиш қабилийити аллиқачан руслишип болған. Улар уйғурчә сөзләшни һәтта номус көриду.

Әйнә шундақ пәйтләрдә дадам рәмити гиримсән көзлирини бир нуқтиға қадиған һалда еғир тинип: «Һечқиси йоқ, мәһәллә ичидә оқуғучи топлап жүргинимиз, бу өткүнчи һадисә. Һәрқандақ башланминиң өзигә яриша қийинчилиғи барғу», дәп чоң үмүтләр илкидә һаман сиртқа атлинатти. Миңларчә әпсус, адәмләрниң миллий мәктәпләрдин қечиватқини һәргиз өткүнчи болмай, бәлки турақлиқ һадисә екәнлиги һәр жили оқуш мәвсүми башлинишниң алдида яққал билинәтти. Әттәң, шу пәйтләрдики дадамниң ички һалити немиләрни кәчкинини, сәмимийликкә адәтләнгән назук жүригиниң немидин азапланғинини әнди чүшинип, униң дәрдигә мәлһәм болғидәк азирақ тәсәлла берәй десәм, әндиликтә дадам йоқ… У аллиқачан мәңгүгә көз жумған. Дадам ачқан уйғур синиплириму мәлум сәвәпләр билән өз паалийитини тохтитипту…

Әнди маарип билән сәнъәтни әдәбиятсиз қандақ тәсәввур қилимиз? Китап — биз, оқурмәнләрниң роһий ғәзниси. Демәк, оқурмәнләргә яхши китаплар керәк. Яхши китап бизгә ойлинишни, ойғинишни, тәпәккүр қилишни үгитиду әмәсму! Бизниң балилиқ дәвримиздә әдәбий китапқа қизиқишимиз наһайити үстүн еди. У чағларда интернет, янфон, планшет йоқ болғачқиму, әйтәвир бәдиий китапларни издәп, бир-биримиздин сорап жүрүп оқаттуқ. Есимдә, бизниң апилиримиз «немишкә оқәт қилмай, кәчкичә китап оқуйсән?», дәп вайсатти. Товва, апилиримиздин оғурлуқчә китап оқаттуқ. Айда-жилда язғучи, сәнъәткарлиримиз йезимизға келип биз, оқуғучилар билән учришиш өткүзүп қалса, худди иккинчи сәйяридин кәлгән адәмләрдәк уларға һәвәс билән бақаттуқ. Уларниң һәрбир сөзини диққәт билән тиңшап жүригимиз қатламлириға сақлап қояттуқ. Әпсус, һазир бизниң балилиримиз китап оқушқа қариғанда «Ватсап» арқилиқ СМС йезишни әвзәл көридиғандәк. (Бу һәммила балиларға қарита ейтиватқан пикир әмәс, әлвәттә). Буниң үчүн мән балилиримизни һәргиз әйипләш тәрәпдари әмәсмән, бу техника тәрәққияти! Лекин бу тәрәққият көләңгисидә әдәбиятимизниң мискин келәчиги ятидудә! Мениң мошу күнләрдә наһайити чоң бир арзуюм бар. У болсиму, бүгүнки миллий маарипимизниң йеза мәктәплиридики дәриҗисини бир күзитип беқиш. Балилиқ дәвримиз өткән йезилардики һазирқи балиларниң әдәбиятқа қизиқиши қайси дәриҗидекин? Улар қайси язғучиниң китавини сөйүп оқуйдекин? Бүгүнки балилиримизниң келәчәк арзулири немидин ибарәт, қандақ мәсилиләр уларни ойландуридекин? Миллий сәнъитимизни қанчирәк дәриҗидә билидекин? Қайси сәнъәткарлиримизни яхши көридекин? Сәһнидә қандақ спектакльларни көргүси келидекин? Мошундақ сансиз соаллар арқилиқ улар билән бир көрүшкүм, сирдашқум келиду. Бийилқи 2015-жилни тарихий вәтинимиздики қериндашлиримиз «Китап оқуш жили» дәп елан қипту. Бу җәһәттин улар хелә ишларни әмәлгә ашуруветипту. Китаплар көргәзмилири, яхши китап мусабиқиси, муәллип билән оқурмәнләрниң бир китап әтрапидики қизғин бәс муназирилирини зор қизиқиш билән көримән. Биздиму мошундақ изгү чарә-тәдбирләрни өткүзсә болидекән, дәп хиял деңизида үзимән.Алимларниң пикричә, биз, уйғурларда, китап оқуш қизғинлиғи әзәлдин жуқури екән. Бу, демәк, бизниң мәдәнийәт сәвийәмиз жуқури милләт екәнлигимиздин далаләт бериду. Суға чөкүватқан кемидики адәмниң тәғдири өзиниң қолида» демәкчи, маарип, әдәбият вә сәнъитимизниң келәчәк тәрәққияти билән тәғдириму пәқәт өзимизниң қолида.

Мәһәмәтҗан ҺАПИЗОВ, пешқәдәм устаз:

— Әдәбият вә сәнъәт – милләтниң роһий ихтидарини, философиялик тәпәккүрини, шу милләткә хас мәнивий гөзәллик билән һаят тәризини тәрипләп берәләйдиған алаһидиликкә егә бир васитә болса, маарип әйнә шу васитигә зәмин тәйярлап беридиған илим-билим мәнбәсидур. Чүнки һәрқандақ шаир-язғучи билән сәнъәткар, алиму-пазиллар әйнә шу маарип саһасида тавлинип, һаятқа йолланма алиду. Маарип саһаси һәққидә гәп қилғанда, миллий мәктәплиримизниң бүгүнки нәпәси һәққидә тохталмай мүмкин әмәс, әлвәттә. Башқисини ейтмиғанда, йеқинда «Уйғур авази» гезити сәһиписидә елан қилинған  бийилқи Биртуташ миллий тест синиғиниң нәтиҗилиригә нәзәр ташлисақ, бүгүнки әһвалимизниң қанчилик дәриҗидә екәнлигини биливелиш тәс әмәс. Чүнки бийил тест синиғиға уйғур мәктәплирини тамамлиған балиларниң пәқәт 10 пайизға йеқини қатнашқанлиғи кишини әпсусландуриду. Умумән, тест нәтиҗилири балилиримизниң оқуш сүпитиниң жилдин-жилға начарлаватқанлиғини көрситип турупту. Бу мәсилигә илмий яндишип, тегишлик чарә-тәдбирләр қолға елинмиса, арқида қалғинимиз қалған. Мениң педагог сүпитидә байқиғиним, оқуғучиларниң билим сүпитини ашуруш амиллириниң бири ата-анилар мәсъулийитини көтириштин ибарәт. Униң үчүн мәктәп билән ата- анилар арисидики мунасивәтни өзара чүшиниш асасида мустәһкәмләш зөрүр. Раст, мәктәпләрдә ата-анилар комитети ишләйду. Лекин бу йәткүлүксиз. Синип рәһбиридин ташқири оқуғучи начар оқуватқан пән муәллимлири оқуғучи билән қандақ иш жүргүзсә, униң ата-аниси биләнму шундақла ишлиши лазим. Шу чағдила балиниң оқушқа болған җавапкәрлиги шәкиллиниду. Мундақ дейишимдики йәнә бир сәвәп, муәллим болуп ишлигән жиллири қазақ вә уйғур икки параллель синипқа дәрис бәрдим. Қазақчә оқуватқан балиларниң ата-анилири һәр һәптидә новәт билән дәрисимгә қатнишип, балилирини, муәллимниң дәрис өтүш қабилийитини назарәт қилиду. Әнди уйғур синипиниң ата-анилирини мәктәпкә чақиртип әкиләлмәйсиз. Нәтиҗә чүшинишлик…

Ойлап көрәйличу, буниңдин 20 — 30 жил илгири қандақла һөкүмәтлик мәһкимә болмисун, шу йәрләрдә ишләватқан, һәтта лавазимлиқ орунларда олтарған миллитимиз вәкиллирини учритишқа болатти. Пәқәт өзәм истиқамәт қиливатқан Челәк тәвәсини мисалға алсақ, шу чағлардики Челәк наһийәлик иҗраий комитети рәисиниң биринчи орунбасари Нуридин Арзиев, наһийәлик ички ишлар бөлүминиң башлиғи Әхмәтҗан Сонуров, наһийәлик ағриқханиниң баш врачи Мәһәмәтҗан Ғәниев, наһийәлик партия комитетиниң иккинчи кативи Абдувайит Сәйдуллаев, наһийәлик йеза егилиги башқармисиниң рәиси, «Аси» совхозиниң мудири, Қазақстан Алий кеңишиниң депутати болған Иминҗан Насиров вә башқиму миллитимиз вәкиллириниң тизимини йәниму давамлаштурушқа болиду. Бу Челәктила әмәс, Уйғур вә Панфилов наһийәлиридиму көплигән лавазимлиқ хизмәтләрдә миллитимиз вәкиллири бесим көпчиликни тәшкил қилатти. Һазирчу? Һазир әһвал тамамән башқичә. Буни бәзиләр миллий кадрларни тәйярлашқа тегишлик даириләр тәрипидин өз дәриҗисидә көңүл бөлүнмәйватқанлиғи билән бағлаштуриду. Мүмкин, айрим лавазимлиқ шәхсләр тәрипидин мундақ әһвалға йол қоюлса, қоюлғанду. Бирақ биз демократик әлдә яшаватқанлиғимизни, Конституция капаләтләндүргән қанун алдида һәммимизниң һоқуқи бирдәк екәнлигини унтумайли. Шәхсән өзәм мундақ әпқачти сөзләргә қошулмаймән. Сөзүмниң испати сүпитидә узун жил наһийәлик партия комитетиниң аппаратида, ахирқи жиллири Челәк йеза округи һакиминиң орунбасари лавазимида ишлигән Илшат Һосмановниң буниңдин үч-төрт жил илгири ейтқан сөзини кәлтүрсәк купайә болар, дәп ойлаймән. У шу чағда: «Қаратуруқ округи һакиминиң орунбасарлиғиға әшу чоң, асасән миллитимиз вәкиллири яшайдиған жутта бирәр лайиқ адәмниң тепилмиғини бәкму ечинишлиқ болди. Шу чағда бизниң яшлиримиз оқумайватамду?» дегән еди. Һәқиқәтән оқумайватиду. Әнди азду-тола оқуғанлири болса, «Хәлқимгә хизмәт қилай» дегән муқәддәс чүшәнчини унтуп, пул тепишниң башқа йоллирини издәйду.

Йеқинда көп жиллардин буян медицина саһасида үнүмлүк ишләш билән биллә, җәмийәтлик ишларға паал қатнишип келиватқан челәклик инимиз Мурат Ибрагимов билән маарипимиз һәққидә сөһбәтлишип қалдим.

— Ака, биз нәгә кетип баримиз? Яшлиримизниң арисида «Чойлиға чиққидәк» адәм йоқ. Һәтта айрим йезиларда жигитбеши болғидәк бирәр аңлиқ, жутниң хизмитини қилғидәк адәм тапалмайсиз. Әгәр мән хаталашмисам, балилиримизниң билим сүпитини ашуруш үчүн мәктәплиримизни башқуруватқан шәхсләрниң салаһийитигә, педагогикилиқ қабилийитигә ата-анилар тәрипидин баһа берилгини тоғримекин, дәймән. Әнди сиз ойлап беқиңа, мәктәплиримизни кимләр башқурмайватиду?!», деди сөһбәтдишим чоңқур әпсуслиниш илкидә. Мениңчә, бу жигитниң сөзидә һәқиқәт бесиммекин. Бу хусусидики баһани наһийәлик маарип бөлүмлири рәһбәрлириниң вижданиға қалдурайли. Һәрһалда «Суниңму сориғи бар», дегәндәк, һәрнәрсини өлчәйдиған һәқиқәт таразиси тепилиду, дәп ишинимиз.

Балилиримизниң билим сүпитини техиму ашуруш үчүн мәктәп мудирлири билән устазлар җумһурийәт даирисидә етирап қилиниватқан Алмута шәһиридики Хуршидәм Ниязова рәһбәрлигидики 101- вә Шавкәт Өмәров башқуруватқан 153-мәктәп-гимназиялириниң иш-тәҗрибилирини пайдиланғини тоғра болар еди.

Һөрмәтлик гезитхан! Үзму-үз муназириси меһманлириниң  пикирлири әйнә шундақ. Мабада сизниң оттуриға қоюлған ушбу ой-пикирләргә елип-қошариңиз яки ейталмай жүргән пикир- тәклиплириңиз болса, мәрһәмәт, бизгә гезитимизниң электрон почтиси арқилиқ хәт йоллишиңизға болиду.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=19721#more-19721