«Уйғур авази» гезити, 12 ноябрь 2015 жил.

(Көрнәклик сәнъәткар Зәйнуллам Сетәковниң туғулғиниға — 80 жил) Тәғдир қануни бәкму сирлиқ вә чүшиниксиз. Шуңа бирлири узақ һаят кәчүрүп, бирлири бу бевапа дуниядин әтигәнла кетидиған охшайду. Лекин кәткәнләр хатириси уларниң қанчилик өмүр сүргәнлиги, ялғанчи өмүрдә тапқан маддий байлиғи билән әмәс, мәзмунлуқ өткүзгән һаяти, хәлқиниң хизмити йолида қилған меһнәт-әҗри, әвлатларға қалдурған роһий ғәзниси билән өлчинип, қәлбләрдә та әбәт сақлиниду. Җисманий өлүмидин кейин роһий өмри башлинидиғанларниң мәңгү яшайдиғанлиғини тарихниң өзи дәлилләп кәлмәктә. Әйнә шу тарих тонумиғанларни әвлатларға тонутиду.

Мустәқил Қазақстандики миллий сәнъитимизниң жилнамиси һесаплинидиған театримиз тарихиниң сәһипилирини варақлисақ, уларниң арисида пүткүл аңлиқ һаятини мәшәқити тола, һалавити аз сәнъәткар кәспигә беғишлиған, нахша-сазлири билән сәнъәтхумар хәлқимизниң тәшна жүрәклиригә арам бериш арқилиқ иззәт-еһтирамға бөләнгән, қәдир-қиммити һаятидин алқиған әҗайип инсанлар бар екәнлигигә көз йәткүзимиз. Уларниң қатарида биз үчүн әзиз, пешқәдәм сәнъәткар — сазәндә, композитор, киноактер вә қабилийәтлик тәшкилатчи Зәйнуллам Сетәковниң мунасип орни бар. Зәйнуллам ака билән кәсипдаш болмисамму, йеқиндин тонумисамму, иҗадийити маңа яхши тонуш қәдирлик инсанларниң бири еди. Һә, қәдирданларни әсләш инсаний борчимиз. Әгәр һаят болғинида, әйнә шундақ таланти билән өзини тонутқан Зәйнуллам Сетәков https://parvaz.kz/index.php/zainulla-setekov бийил 80 яшқа толатти.

1935-жили 11-июнь күни ШУАРниң Ғулҗа шәһиридә дунияға келип, Үрүмчи шәһиридә тиббий училищени тамамлиған Зәйнуллам Сетәковму тәғдир тәқәзасиға бойсунуп, ана жутидин амалсиз айрилип, Қазақстан дияридин пана тапиду вә сәнъәткә һечқандақ мунасивити йоқ мутәхәссис егиси болғиниға қаримай, 1958-жили Челәк йезисида паалийәт елип бериватқан Уйғур театриға ишқа орунлишиду. Чүнки сәнъәткә болған иштияқ униң томур-томурлириға анисиниң ақ сүти билән тарап, жүрәк тарлирини тәврәткән еди. Шуңа у дәсләпки күнила дутар вә равап челип, өзидин емтиһан алған даңлиқ сазәндиләрни һәйран қалдуриду һәм өзиниң наһайити тиришчанлиғи түпәйли аз вақит ичидә улардин қелишмай равапниң «қулиғида ойнайду».

Тәбиитидин интайин тиришчан, һемишәм издиниш, йеңилиққа интилиш истиги билән яшайдиған Зәйнуллам Сетәков 1962-жили Чайковский намидики музыка училищесини, аридин он жил өтүп консерваторияни муваппәқийәтлик тамамлайду. Театримиз сәһнисидә муқамлиримизниң, хәлиқ нахшилириниң турақлиқ яңришини арман қилған Зәйнуллам Сетәков 1968-жили «Нава» фольклор ансамблини қуруш тәшәббускарлириниң бири болиду вә кейинирәк мәзкүр ансамбльниң рәһбири лавазимиға тайинлиниду. Миллий ғурури үстүн Зәйнуллам ака әң авал ансамбль репертуарини хәлқимизниң дәрт-һәсритидә, қәлб нидасида суғирилған қедимий нахша вә музыкилири билән бейитип, миллий мираслиримизни сақлап қелишқа күч салди. Йеңи репертуар асасида түзүлгән концертлар тамашибинларниң алқишиға егә болғанлиғидин илһамланған сәнъәткар яш кәсипдашлириға бебаһа музыка байлиғимиз — муқамларни үгитишни қолға алиду. Наһайити үнүмлүк паалийәт елип бериш нәтиҗисидә «Ғерип-Сәнәм», «Муқамлар кечи», «Муқамлар сири» намлиқ тамашибинларниң қизғин алқишиға еришкән дастан, муқам, концерт кәчлирини сәһниләштүрүп, мухлисларниң жуқури баһасиға еришиду.

Зәйнуллам Сетәков өзи иҗат қилған нахшилар биләнму ансамбль репертуарини йәниму бейитиду. Мәсилән, Зәйнуллам Сетәков иҗат қилған «Алмута ахшими», «Яр вәсли», «Анамға», «Дилдарим» охшаш тәбиәт, ана, ана жут, муһәббәт һәққидики бирқатар нәпис лирикилиқ нахша-аһаңлар, икки сюита, йүздин ошуқ романслар миллий музыка ғәзнимизгә қошулған төһпә болуп, уни хәлқимизгә композитор сүпитидә тонутуп, һөрмәткә бөлиди. Бүгүнму тамашибинлиримиз униң нахшилирини сөйүп тиңшайду. Көп қирлиқ талант егиси Шайим Шаваевниң «Акам өйлиниду», Җамалидин Босақовниң «Назугум», Җамал Розиевниң «Тонуш кишиләр» намлиқ сәһнә әсәрлиригә музыка иҗат қилиду.

Һәртәрәплимә талантлиқ сазәндә, композитор Зәйнуллам Сетәков хәлқимиз алдида өзиниң актерлиқ талантиниму намайән қилип кәтти. У Җалал Асимов вә Абдулһәй Садировниң «Анархан», Уильям Шекспирниң «Отелло», Абдулла Исматулла вә Сәнҗәр Тилланиң «Ғулҗа үстидә нур», Малик Кәбиров вә Мәһәмәт Мушрапиловниң «Унтулмас күнләр», Хамит Ғуламниң «Ташпалта ашиқ», Қуандық Шаңғитбаев вә Қанабек Байсейитовниң «Паһ, жигитләр» охшаш бирқатар спектакльларда чоң-кичик рольларни ойниди. Спектакльларда рольларни иҗра қилиш арқилиқ у сәһнидики образлардин кинофильмларға йол ечип, «Қазақфильм» киностудияси чүшәргән «Әждиһа жили», «Атаманниң завали», «Мәргәнләр» фильмлиридики һәрхил характерлиқ образларни жуқури дәриҗидә яратти вә хәлқимизниң қизғин алқишиға егә болди. Зәйнуллам акини экрандин көргинимиздә, һәрқайсимизда мәғрурлиниш вә махтиниш сезимлири ойғанғанлиғи талашсиз. Мәзкүр фильмлардики Зәйнуллам Сетәков яратқан, нәқ уйғурға хас миллийлиги билән пәриқлинип туридиған тәкрарланмас образлар сөйүмлүк актерниң хатирисини мәңгү әбәдийләштүргәнлиги ениқ.

Зәйнуллам Сетәков көпчиликкә тонулған сазәндә, композитор, актер болупла қалмай, қабилийәтлик тәшкилатчи еди. У гастрольлуқ сәпәрләрни наһайити үнүмлүк уюштуруп, «Нава» ансамбли билән Қазақстандин бөләк Өзбәкстан, Қирғизстан, Түркмәнстан, Португалия, ШУАР (ХХҖ) вә башқиму жирақ һәм йеқин чәт әл сәһнилиридә уйғур сәнъитини намайиш қилиш йолида аянмай әмгәк қилди. Зәйнуллам ака тәшкилатчанлиқ қабилийити, адәмләр билән мунасивәт қилиш мәдәнийити түпәйли 1991-жилдин театр мудириниң иҗадий ишлар бойичә муавини лавазимида ишлигәндиму, һәрбир гастрольға пухта тәйярлинип, вәзиписигә жуқури җавапкәрчилик билән қаратти.

Өз кәспиниң маһири болған Зәйнуллам Сетәков ишта тәләпчан рәһбәр, адәмләр билән мунасивәттә наһайити кәмтар, аилисидә бәкму көйүмчан инсан еди. Аилиси демәкчи, Зәйнуллам ака һәққидә гәп қилғанда, әлвәттә, сәһнимизниң булбули Нурбүви һәдә Мәмәтованиму нәзәримиздә тутимиз. Чүнки уйғур сәнъитиниң тәрәққиятиға һәр иккисиниң қошқан үлүши зор. Нурбүви һәдиниң җараңлиқ нахшилири җаһан сәһнилиридә яңрап пәрваз қучишиға равап пәдилиридә жүрәкләрни тәврәткән Зәйнуллам акиниң қол-қанат болғанлиғи ениқ. Қедимий уйғур сәнъитиниң мунасип мирасхорлири Зәйнуллам ака билән Нурбүви һәдиниң қәлбидики сәнъәткә болған иштияқ бүгүн уларниң балилирида, нәврилиридә давамини тапмақта.

40 жилға йеқин һаятини уйғур кәспий сәнъитиниң гүллинишигә сәрип қилип, театр ғеми билән яшиған Зәйнуллам Сетәковниң бебаһа меһнити һөкүмәт тәрәптин баһалинип,

бирнәччә Пәхрий ярлиқ вә медальлар билән мукапатланған. Лекин һәрқандақ иҗат адими үчүн хәлиқниң муһәббитидин артуқ мукапат йоқ. Шуңа өлгәнләрниң роһини қайта тирилдүридиғанму хәлиқниң ижаткар иҗадиға болған муһәббити, иззәт-еһтирами. У муһәббәт өчмәй, һөрмәт йоқимай, әслимиләрдә давамлишиду.

Савутҗан Сонуров, театр мудириниң мәслиһәтчиси: «Мениң Уйғур театрида ишләп қелишимға Зәйнуллам ака сәвәп болған еди. Һәрбий хизмитим түгисиму, һәрбий рус оркестрида ишләп қалмақчи болуведим. Лекин Зәйнуллам акам келип, өзи рәһбәрлик қиливатқан «Нава» ансамблида дапчи йоқ екәнлигини ейтип, мени елип кәтти вә мән 5 жил давамида мәзкүр ансамбльда дапчи болдум. Зәйнуллам ака билән биллә ишләш җәриянида униң өз ишиға наһайити җавапкәрлик билән қарайдиғанлиғини байқидим. Болупму шу жиллардики гастрольлуқ сәпәрләрниң утуқлуқ уюштурулушида Зәйнуллам акиниң үлүши алаһидә зор болди. Зәйнуллам ака рәһбәрлигидә 3 жил уда Түркмәнстанға болған гастрольлуқ сәпәрләр, Бәйрәм Әлидики уйғур қериндашлиримиз билән тонушқан чағлар хатирәмдин һеч кәтмәйду. Биз машинида кочиму-коча нахша ейтип меңип жүрүп, йәрлик радиодин нахша ейтип, тамашибин жиғаттуқ. Бу ишларниң бешида, әлвәттә, Зәйнуллам ака туратти. Бүгүнгичә сәнъәт йолида келиватқан болсам, униңда, сөзсиз, Зәйнуллам акиниң әҗри бар. Шуңа уни дайим миннәтдарлиқ билән әсләймән».

Абдусаттар Турдибақиев, баш администратор: «Зәйнуллам ака «Нава» ансамблиниң рәһбири болуп ишләватқан 1983-жили мени мәзкүр ансамбльға дутарчи қилип алди. У чағларда гастрольлуқ сәпәрләргә көп барғачқа, Зәйнуллам ака билән талай қетим сәпәрдаш болдум. Унимиғинимға қоймай у мени «Наваниң» администратори сүпитидә апиратти. Сәпәр җәриянида мән униң тәшкилатчанлиқ қабилийитигә, адәмләр билән оңайла тил тапалайдиғанлиғиға, ким билән қандақ сөзлишиш керәклигини билидиғанлиғиға қайил болаттим. Уйғур нахша-сазлириниң садасини жирақ Түркмәнстан чөллиригә йәткүзүш үчүн һәрқандақ қийинчилиқларни йеңип, гастрольлуқ сәпәрләрни уюштурған еди. Биз Түркмәнстан қишлақлирини арилап, концертлиримизни мал қоралирида қояттуқ. Хәлиқ еғилларниң өгүзлиридә олтирип көрәтти. Шу чағлардики мону вақиә зади есимдин чиқмайду. Түркмәнстан чөллүклиридә Карамәт Нияз дегән мәһәллә болуп, у йәргә йә самолет, йә һарвуда бармиса, машина билән бериш мүмкин әмәс екән. Биз билмигәчкә, Зәйнуллам ака башчилиғида машина билән йолға чиқип, машинимиз бузулуп, миң бир җапаларда кечиси саат 12дә йетип барсақ, хәлиқ тарқимай бизни күтүп турупту. Шу кечә Түркмәнстан чөлидә яңриған нахшилар Зәйнуллам акиниң сәнъәткә болған муһәббити билән жуғирилип кәткәнлигигә йәнә бир қетим көз йәткүзгән едим…

1990-жили Зәйнуллам ака театр мудириниң орунбасари, мән баш администратор болуп сайлинип, та униң өмриниң ахириғичә биллә ишлидуқ. У мениң хатирәмдә алийҗанап пәзиләтлик инсан сүпитидә ядлинип қалди».

Ниязҗан Турсунов, театрниң музыка рәһбири: «Алланиң яхшилиғи болса керәк, 1981-жили Уйғур театри «Муқамлар сири» намлиқ чоң концертлиқ программа билән Москваға гастрольлуқ сәпәргә барғанда, Ташкәнт Дөләт мәдәнийәт институтиниң хәлиқ-чалғу әсваплири бөлүмини әндила түгәткән мәнму бу чоң шәһәргә бериш пурситигә егә болдум. Шу йәрдә Зәйнуллам ака билән Нурбүви һәдә иккиси мениң театрға қайтип келишим керәклигини ейтип, йол-йоруқ көрсәтти. Шу жили театрға ишқа орунлишип, Зәйнуллам ака билән биллә ишлигән җәриянда уни «Нава» ансамблиниң сазәндиси сүпитидила әмәс, сәнъәткә иштияқ бағлиған әҗайип есил хисләтлик инсан сүпитидә тонудум, униң тәшәббускарлиғини, тәләпчанлиғини, сәнъәткарларға болған чәксиз һөрмитини, жуқури мәдәнийәтликлигини көрүп, үлгә елишқа тириштим. Биллә ишлигән жиллар ичидә бирәр адәмгә үнини көтирип сөзлигинини, йә рәнҗиткинини байқимидим. Зәйнуллам ака хизмәт бабида өзини айимай ишләтти. У чағларда «Нава» ансамблиниң гастрольлуқ сәпәрлири февраль ейидила башлинидиған. Зәйнуллам ака һәм ансамбльниң рәһбири, һәм администратор сүпитидә концерт программисини гастрольлуқ сәпәрниң мәхсәт-маһийитигә лайиқлаштуруп түзүп чиқатти. Нәгила бармайли, һәрхил милләт нахша-сазлиридин түзүлгән достлуқ программимиз тамашибин көңлидин чиқатти. Бу программилардики нахшиларниң нурғунини Зәйнуллам акамниң өмүрлүк җүпти,

хәлқимизниң булбули Нурбүви һәдәм иҗра қилип, тамашибинлар униң талантиға баш

егәтти. Шуңа һәр жили гастрольға бараттуқ. Бу сәпәрләрни уюштурушта Зәйнуллам ака кечә-күндүз ухлимай, сәнъитимиз үчүн җан көйдүрүп әмгәк қилатти. Түркмәнстанға барғанда, қишлақ хәлқи күндүзи етизда пахта жиққачқа, концертлиримизни кечиси саат 10ларда башлаттуқ. Алмута вилайитиниң үч наһийәсигә сәпәргә атланғанда, мәрһум Сәйдәкрәм ака Төләгәнов: «Зәйнуллам елип маңди, йол бойи һәммини путап маңимиз», дәп қоятти. Чүнки Зәйнуллам ака әң чәттики йезиларға апирип, бағларда, етизларда, хаманларда концерт қоюп, қандақ қилип болмисун планни орунлаттуқ. Иҗадийәттә Зәйнуллам ака чоң утуқларға йетип, даңлиқ сазәндә аталди, Қазақстан композиторлар иттипақиниң әзаси болди. Униң 70-жиллири иҗат қилған «Ишқиңда», «Мунаҗәт», «Дутар пәйзи», «Пирақиңда» нахшилири хәлиқ нахшилириға айлинип кәтти. Өзи йезип өзи равапта иҗра қилған «Әмгәк шатлиғи» сази, «Уйғур қизлири», 4 өзгиришлик «Яркәнт сәними» уссуллуқ музыкилири тәшна дилларға арам беғишлиған еди.

Ахирқи пәйтләрдә йезип, талантлиқ нахшичи Луиза Розахунова орунлиған «Кәлсәңчу яр» нахшиси бүгүнгичә ейтилип кәлмәктә.

Зәйнуллам ака билән Нурбүви һәдә иккиси «Нава» ансамблиниң ата-аниси сүпитидә бизни тәрбийиләп чиқти десәм, артуқ болмайду. Мениң бүгүнки күндә рәһбәр болушумда устазим Зәйнуллам акиниң әҗри көп. Шуңа һәрқандақ қийинчилиқ пәйтләрдә, униң ярқин қияпитини көз алдимға кәлтүрүп, сеғинип әсләймән, бәк әтигән өмүрдин өткинигә ечинимән…».

Һә, вақит биз билән һесаплашмай учуп, һәммидин озуп өтсиму, ижадийәттин озалмайду. Униңға ХІХ әсирдә яшап өткән классик шаиримиз Билал Назимниң Зәйнуллам ака музыка йезип, тәшна жүрәкләрни әсирләр садасида улиған мону бир әҗайип нахшиниң өзи дәлил болса керәк.

Мән ишқиңда пәрванә,

Икки қолумда сазим.

Чидимай пирақиңда,

Нахша ейтиду Назим.

Шундақ екән, Зәйнуллам ака орунлап үлгирәлмигән ишларни келәчәк әвлатлар әмәлгә ашуруп, язалмай кәткән нахшиларни йезип, йәнә әсирләрни әсирләргә, жүрәкләрни жүрәкләргә, чоқум, улайду…

Патигүл МӘХСӘТОВА,

Уйғур театри Әдәбият бөлүминиң башлиғи.

Көрнәклик сазәндә, композитор, киноактер Зәйнуллам Сетәковниң туғулғининиң 80 жиллиғиға беғишланған хатирә кечилиги 17-ноябрь күни саат 17.00да Қ.Ғоҗамияров намидики җумһурийәтлик дөләт Уйғур музыкилиқ комедия театриниң бенасида өтиду. Келимән дегүчиләргә ишик очуқ.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=21008#more-21008