«Уйғур авази» гезити, 26 ноябрь 2015 ж.

Өткән әсирниң икки йеримида Өзбәкстан Дөләт телерадио комитети йенида миллий чалғу-әсваплар оркестри вә уйғур нахша-уссул ансамблиниң қуруш тәшәббускари Хеләм Худайбәрдиевниң рәһбәрлиги билән 1966-жили миллий сәнъитимизниң дурданиси — «Он икки муқамни» рәтләп, пластинкиға йезиштәк көләмлик ишниң қолға елинғанлиғи мәлум. Уйғур наһийәсиниң Чоң Ақсу йезисида туғулуп, равапниң қулиғида ойниғидәк дәриҗидә сазәндә болуп йетилгән Һаким Хеләмовқиму тәғдир бир топ атақлиқ сазәндиләр вә муқамчилар билән биллә ишләшкә буйриған екән. Йеқинда униң билән Чонҗа йезисида тәсадипи тонушуп қелип, гезитимизниң кона дости, җанкөйәри Аблимит Мәрдановниң өйидә муңдашқач, өтмүшни әслидуқ.

Чоң Ақсу оттура мәктивидә оқуп жүргинидә бәдиий һәвәскарлар өмигидә шуғуллинип, мәктәпни пүтәргән 1956-жили «Әмгәк» колхозида қурулған уйғур нахша-уссул ансамблиға ишқа қобул қилинған 20 яшлиқ жигит уйғур сәнъитиниң пешивалири болған Султанмурат Рәзәмов, Абдунәби Манапов вә башқиму сәнъәткарлардин жил бойи тәлим алиду. Бир жилдин кейин наһийәдин Алмутидики җумһурийәтлик байқашқа иштрак қилған 60 нәпәр сәнъәтчи иккинчи орунға еришип, уларниң бу утуғи икки яш сәнъәтчиниң — Һаким Хеләмов билән Клара Тохтахунованиң Қазақ филармониясигә оқушқа қобул қилинишиға түрткә болған екән. Оқуп жүрүп, яш сәнъәткарлар билән бирликтә тиң йәрләрни өзләштүргүчиләр алдида концерт қойғиниму Һаким акиниң һели есида. Уларниң арисида нахшичи Гүлвира Разиеваму болған екән шу сәпәрдә.

– 1958 — 1959-жиллири атақлиқ нахшичи Рошәнгүл Илахунова Қазақ филармонияси йенида уйғур ансамблини қурди, – дәйду пешқәдәм бәстикар. – Бу ансамбльға мәнму тәклип қилинип, икки жилдәк ишлидим. Рошәнгүл Илахунованиң уста ләпәрчи екәнлигини билсәңлар керәк. Мән шу ләпәрләргә музыка язаттим. Һәтта есимда, шаир вә язғучи Мәсимҗан Зулпиқаровниң «Булбул авази» нахшисини аһаңға селип, «Коммунизм туғи» гезитида нотиси билән елан қиливедим. Шу жиллири Түркмәнстанниң Бәйрәм-Әли дегән йеригә концерт қоюп бардуқ. Бу йәрдә яшаватқан қериндашлиримиз җанлиқ авазда концерт көрмигән екән. Бизни улар наһайити хуш күтүвалди. Икки күн шу йәрдә, андин Қирғизстанниң Пржевальск (һазирқи Қариқол) шәһиридә концерт көрсәттуқ.

Яш талантларниң өсүши лазим. Рошәнгүл Илахунованиң тәвсийәси билән Һаким акиму М.Әшрафи намидики Ташкәнт Дөләт консерваториясидә, атақлиқ устаз Борис Гиенко йетәкчилигидики композиторлар бөлүмидә икки жил оқуди. Андин Һ.Һакимзадә намидики музыкилиқ училищесида устази Майчадес йетәкчилигидә төрт жил дирижерлуқни оқуп, уни 1968-жили пүтәрди. Музыкилиқ училищеда оқуветип, 1966-жили Ғәниҗан Ташмәтов йетәкчилик қилған уйғур нахша-уссул ансамблиға инспектор болуп ишқа қобул қилинған Һаким Хеләмов бир ай бойи конкурс өткүзүш билән бәнт болди. Чүнки алда чоң ишлар күтүвататти. Ахири 24 сәнъәткар таллавелинип, «Он икки муқамни» рәтләш ишлири башлиниду. Бир жилдин кейин у муқамчилар топини қуруш үчүн иш-сәпәргә атланди. Дәсләп Алмута шәһиригә кәлгән у Уйғур театридин Ғопур диңхулу билән Қадир Хоҗаевни, Қирғизстанниң Фрунзе шәһиридин Мәттайир Һасановни,

Чоң Ақсудин Султанмурат Рәзәмовни вә Яркәнттин Нурмәһәмәт Насировни бу ишқа тәклип қилиду. Улар ишләватқан сәнъәт өмәклириниң рәһбәрлири Һаким акиниң тәвсийәси билән нахшичиларниң иш орнидики айлиқ маашини аилисигә турақлиқ

рәвиштә берип туридиған болди. Чүнки муқамчилар бу ишқа вақитлиқ җәлип қилинған еди.

Ейтиш керәкки, Өзбәк ССР мәркизи Партия комитетиниң биринчи кативи Шараф Рәшидов шу жиллири уйғур сәнъәтчилирини алаһидә ғәмхорлуққа алған екән. 1969-жили у өй-макансиз сәнъәткарлар үчүн 14 пәтирни новәтсиз бәргүзиду. Буниңдин бир жил илгири ансамбль рәһбири болуп тайинланған Һаким ака муқамчиларни Чиланзар наһийәсидә төрт еғизлиқ өйгә орунлаштуриду. Үч жиллиқ тинимсиз әмгәк нәтиҗисидә сәнъәткарлар муқамларниң Или вариантиниң дәсләпки иш нусхисини тәйярлап чиқиду. Композитор Қуддус Ғоҗамияровтин муқамларниң Қәшқәр вариантиниң көчәрмиси елиниду. Бу йәрдә қазақстанлиқ сәнъәткарларниң Ташкәнттики кәсипдашлирини миллий кийимләр, эскизлар вә башқиму һаҗәтликләр билән тәминләп турғининиму тәкитләп өтүш

лазим болса керәк. Чүнки муқамларни рәтләп, пластинкиға чүшириштәк муһим ишниң миллий сәнъитимиз тарихида кәскин бурулуш һасил қилари муқәррәр еди. Һәм шундақму болди. Бу һәқтә сөһбәтдишимиз мундақ дәйду:

— Муқамчилиримиз асасий ишни пүтәргәндин кейин Султанмурат акидин башқиси өйлиригә қайтти. Биз муқамларниң таза вариантини тәйярлашқа кириштуқ. Новәт «Рак» муқамиға кәлди. Шунда Өзбәкстан деханлири қурултийида концерт беридиған болуп қалдуқ. Бу, мәлум дәриҗидә, конкурсқа баравәр концерт еди. Нәқ шу «Рак» муқами билән сәһнигә чиқтуқ. Сәһнә кийимлиримиз тәләпкә лайиқ болмай қалған охшайду, төвән баһа елип қалдуқ. Шу пәйттә Ташкәнттики «Баһар» уйғур ансамблиниң бәдиий рәһбири Мукарәм Турғунбаева өзлириниң сәһнә кийимлирини бәрди. Биз сәһнигә қайта көтирилдуқ. Тамашибинларниң алқишини көрсәң еди, шунда! Биз зор утуқ қазандуқ. Аридин бираз вақит өтти. Биз һели иш үстидә. Шундиму Сәмәрқәнт шәһиридә өтидиған байқашқа тәклип қилиндуқ. Бу йәрдиму уйғур муқамлири өзбәк тамашибинлириниң дилини бөләкчә тәврәндүрди. Кейинирәк мошу байқаш комиссиясиниң рәиси, россиялик бәстикар Андрей Ешпай бизгә өзиниң аләмчә миннәтдарлиғини изһар қилған телеграммисини әвәтипту.

Қайта ишлигән муқамларниң таза варианти аяқлишип, он икки муқамниң тоққузи ансамбльниң бәдиий рәһбири Һаким Хеләмовниң йетәкчилигидә пластинкиға йезилиду. Қалғини болса, кейин ансамбльниң рәһбири Шаһидә Шәймәрданова йетәкчилигидә пластинкиға чүширилгән. Шундақ қилип, муқамларниң Или вариантини рәтләп, пластинкиға йезиш иши 1978-жили толуқ аяқлишиду. Кейин бу әмгәкниң көчәрмиси Үрүмчидики қериндашларға әвәтилгәндә, улар Өзбәк ССР Мәркизий Партия комитетиға тәбрик телеграммисини йоллиған екән. Бәш жилдин кейин тарихий Вәтинимиздә «Он икки муқамни» рәтләш ишлири қолға елинипту.

Кейинки жиллири «Он икки муқам» толуғи билән өзбәк сәһнисигә чиқирилди. Ейтиш керәкки, өзбәк сәнъәтчилири билән муқамлар мухлислири бу әмгәкни жуқури баһалиған. Вақитниң өтүши билән илһам долқунлирида үзгән муқамчиларму әлгә кәң тонулди. Амма бу узаққа созулмиди. Түзүм өзгирип, Өзбәкстандики миллий сәнъәт өмәклири дәсләп бирләштүрүлди вә йәнә бирнәччә жиллардин кейин, улар тамамән тарқитилди. Һәтта өзбәк елиниң даңқини көтәргән «Баһар» ансамблиму тарқилип кәтти. Уйғур нахша-уссул ансамблида 30 жил ишләп, униң 20 жили мабайнида ансамбльға рәһбәрлик қилған Һаким ака 1996-жили һөрмәтлик дәм елишқа чиқти. Лекин у мошу күнгичә иҗат үстидә.

– Хәлиқ фольклорини йетүк билгән бәстикар тамашибин сөйүп тиңшайдиған музыка йезишқа қабил келиду, – дәйду Һаким ака. – Бәстикар пәқәт музыка йезипла қоймай, бәлки бабиға йәткүзүп саз челип, нахша ейтишниму билиш керәк. Һазир бир түркүм қазақстанлиқ уйғур шаирлириниң сөзигә йезилған нахшилирим диск болуп чиқиватиду.

Арилап нахшиларниң мәтинини өзәм язимән. Бирнәччә дисклирим мухлислирим билән үз көрүшти.

Өз пәйтидә талай шагиртларни тәрбийиләп, устаз аталған мөтивәр киндик қени тамған жутини, қәдинас достлирини унтумай, ана диярғиму келип туридекән. Бу қетим у синипдашлириниң тәкливи билән 60 жиллиқ учришишқа кәлгән көрүниду. «Достлар билән учришип, муңдаштуқ. Өтмүшни әслидуқ. Буниңдин кейин ким бар, ким йоқ, у йеқини бир Алла билиду ука», дәп қойиду у сөһбәтара.

Һаким акиниң тәғдир қошқан рәпиқисиму чоңақсулуқ. Меһмангүл һәдә 40 жил сода саһасида әмгәк әткән. Уларниң тәрбийисидә әр йәткән оғуллири Халмурат, Шөһрәт вә Қудрәт алий билимгә егә. Һәр үчилиси тиҗарәт билән шуғуллиниду. Өзбәкстан Композиторлар Иттипақи вә театр жәмийитиниң әзаси Һаким Хеләмов өзбәк елида паалийәт елип барған уйғур сәнъәт өмәклири һәққидә язған китавини нәширгә тәйярлаш үстидә. Буйриса, пат- арида униң бу әмгиги биләнму үз көрүшүп қалимизкән дегән үмүттә сөһбитимизни аяқлаштуруп, униң билән иллиқ хошлаштуқ.

Махмут ИСРАПИЛОВ.

Уйғур наһийәси. http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=21189