«Уйғур авази» гезити, 18 февраль 2016 жил

ХХ әсирдә уйғур сәнъитиниң тәрәққиятиға зор төһпә қошқан сәнъәткарларниң бири Әкрәм Мәңсүровтур. Бийил униң туғулғиниға 90 жил толуватиду. Әкрәм Мәңсүров 1926-жили Яркәнт шәһиридә дунияға кәлгән екән. Заман өзгиришкә башлиғанда, йәни 1933-жили аилиси билән Ғулҗа шәһиригә көчүп келип Үчдәрваза мәһәллисигә орунлишиду. Әкрәм Мәңсүров кичигидинла нахшиға хуштар болуп өсиду. Чоң-кичик сорунларда нахша ейтқанда, униң җараңлиқ вә йеқимлиқ авази һәркимни мәһлия қиливалидиған. У шундақла Ғулҗидики тонулған сазандә-нахшичилар билән тонушуп, улардин үгиниш бәхтигә муйәссәр болиду. Шу пәйтләрдила Әкрәм Мәңсүров өз һаятини сәнъәткә беғишлашқа бәл бағлайду.

Өткән әсирниң 40-жиллири тарихий вәтинимиздә чоң өзгиришләр йүз бәрди. Инқилап партлап, әсирләр давамида азатлиққа тәшна болған хәлиқ күрәш башлиди. Шу пәйттә һаят һәрбир уйғур алдиға бүйүк вә муһим мәсилә қойди. У вәтәнниң һаят-мамат мәсилиси еди. Һәрбир адәмдин дәрһал бир қарарға келишни тәләп қилатти. Мошундақ муһим вәзийәттә Әкрәм Мәңсүровму өз елиниң вәтәнпәрвири, садиқ пәрзәнди сүпити билән азатлиқ күришигә мунасип һәссә қошти. Дәсләп Шәрқий Түркстан миллий-азатлиқ армиясиниң қатариға елинди. Кейинирәк мәзкүр армия тәркивидики нахша-уссул ансамблиниң асасий тәшкилатчиси һәм солисти болиду. Мәзкүр иҗадий коллективни тәшкил қилиш, униң репертуарини топлаш вә рәтләш ишлириға паал қатнашти. Шәхсән өзи шәһәрләрни, йеза-кәнтләрни арилап хәлиқ ичидә туғма талантларни тепип, уларниң сәнъәткар болушиға йол ачиду. Шундақла хәлиқ нахшилирини топлайду.

Әкрәм Мәңсүров миллий-азатлиқ армияси ансамблиниң репертуарини өзбәк, қазақ, рус, татар, әзәрбәйҗан хәлиқ нахшилири билән бейитти. Ансамбль кейинирәк, йәни 1953-жили Беҗин, Шанхай, Нанкин охшаш чоң шәһәрләрдә гастрольларда болуп, утуқ қазанди. Амма 50-жилларниң ахири 60-жилларниң бешида тарихий вәтинимиздә вәзийәт қәтъий өзгиришкә башлиди. «Мәдәний инқилап», «Хунвәйбинлар һәрикити» вә башқиму һәрикәтләр башлинип, миңлиған бегуна адәмләр қамаққа елинди. Әкрәм Мәңсүровқа болса «рус, татар нахшилирини ейттиң, «сән советпәрәс» дегән әйип тақалди. Шуңлашқа у амалсиздин ана вәтинини ташлап, Кеңәш Иттипақиңа көчүп чиқишқа мәҗбур болиду. У дәсләп аилиси билән Қирғизстанниң Фрунзе (һазирқи Бишкек) шәһиригә келип орунлишиду. Сәнъәтни ташлап, башқа оқәт қилишниму ойлайду. Арида көп өтмәй Яркәнт шәһиридики уруқ-туққанлирини тепиш мәхситидә сәпәргә чиқиду. Алмутиға кәлгинидә, өзиниң жутдиши Һашир Ваһидий билән учришип қалиду. Һашир Ваһидий уни яхши билгәчкә, талантлиқ сәнъәткар екәнлигини чүшинип, Уйғур театриға елип келиду. Театр рәһбәрлири талантлиқ сәнъәткарни дәрһал ишқа қобул қилиду. Шундақ қилип, Әкрәм Мәңсүров сәнъәткә қайтидин келиду.

У «Таһир вә Зоһрада» — Таһир, «Ғерип — Сәнәмдә» — Һасан вәзир, «Анарханда» — Һәмра, «Аршин мал-аланда» — Сулайман, «Майсарәниң ишида» Һәйвәтулла қари образлирини яратти һәм бу образлар актерниң иҗадий йүксилишиниң яхши дәлили болди. Әкрәм Мәңсүровниң иҗадий өсүштики йәнә бир алаһидилиги, униң күчлүк авази болди. У Уйғур театрида ишлигән пәйтлиридә яш артистларға өзиниң тәҗрибисини, сәнъәтниң қир-сирлирини һармай үгәтти. Әкрәм Мәңсүров 1998-жили дуниядин өтти.

Әкрәм Мәңсүровниң сәккиз балисиниң үчи сәнъәт йолини таллавалди. Чоңи Қурултай Мәңсүров уйғур яшлири арисида дәсләпкиләрдин болуп консерваторияниң вокал факультетини тамамлиған. Узун жиллар давамида Қазақстан хор капеллисида ишлигән. Йәнә бир оғли Әркин Мәңсүров — скрипкичи. Қизи Гүлбәһрәм виоленчель әсвавини егилигән. Умумән, Мәңсүровлар әвлади миллий сәнъитимизниң тәрәққиятиға мунасип һәссисини қошти дәп ишәшлик ейталаймиз.

Йолдаш МОЛОТОВ.

http://uyguravazi.kazgazeta.kz/?p=22650